Һинд курчагы

Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ

Архивларда эшләгәндә кайчак гаҗәеп язмышларга юлыгырга туры килә. Бер караганда, алар – гади генә рәсми хатлар, белешмәләр, отчетлар. Әмма игътибар белән укый башласаң, алар артында бөтен бер чорның серләре ачыла.

Бу юлы да шулай булды.

Башкортстан Республикасы Милли архивында 1957 елгы хезмәт документларын өйрәнгәндә бер җөмләгә күзем төште. Анда Һиндстан премьер-министры Джавахарлал Неруның кызы Индира Гандиның Салават районында яшәүче Ишбулды Сәлахетдин улы Равиловка бүләк һәм шәхси хат җибәрүе турында сүз бара иде. Документта ул хәтта Индира Гандиның «крестнигы» дип тә атала.

Бер мизгел эчендә үк сораулар туды.

Индира Ганди Башкортстандагы гади авыл кешесен каян белгән?

Ни өчен нәкъ аңа бүләк җибәргән?

Ә иң мөһиме – дәүләт дәрәҗәсендә йөртелгән рәсми документларда «крестник» сүзе каян килеп чыккан?

Шушы сораулар мине бер документтан икенчесенә, аннан өченчесенә алып китте.

1957 елның ноябрендә СССР Тышкы эшләр министрлыгы аша Башкортстан Министрлар Советы идарәсенә махсус күрсәтмә килеп ирешә. Анда Һиндстаннан килгән бүләк белән шәхси хатны Салават районындагы адресатына мөмкин кадәр тизрәк тапшырырга кушыла.

Бу эшне район башкарма комитеты рәисе Зәки Абдеев шәхсән үзе башкара.

Ул Ахун авылындагы Равиловлар йортына килә.

Өстәлгә кечкенә генә төргәк куела.

Аны ачкач, өйдәгеләр милли киемле затлы һинд курчагын күрәләр. Ул елларда авыл кешесе өчен мондый бүләкнең никадәр зур вакыйга булганын күз алдына китерүе дә кыен түгел. Әмма курчак кына түгел, Индира Гандиның шәхси хаты да тапшырыла.

Күп тә үтми, Зәки Абдеев Уфага рәсми җавап юллый. Анда болай дип языла:

«Подарок (кукла) и письмо дочери Премьер-министра Индии Индиры Ганди своему "крестнику" ребёнку Равилову Ишбулды Сахаутдиновичу мною лично передано».

Нәкъ менә шушы юллар бөтен тарихның иң серле урыны булып чыкты.

Башта мин Ишбулды Сәлахетдин улы Равилов турында күбрәк мәгълүмат тупларга булдым.

Архив документлары күрсәткәнчә, ул 1926 елда Салават районының Ахун авылында туа. Бөек Ватан сугышы башлангач, әле унҗиде яшьлек кенә егет фронтка китә. Авыр сугыш юлларын үтә, батырлык күрсәтә һәм туган ягына капитан дәрәҗәсендә әйләнеп кайта.

Сугыштан соң да ул җәмәгать эшләреннән читтә калмый. Белемен күтәрә, журналист һөнәрен сайлый. 1955–1958 елларда Салават районының «Путь Октября» («Ленин байрағы») район газетасының җаваплы редакторы булып эшли. Ул чорда район газетасы редакторы районның иң абруйлы шәхесләренең берсе санала.

Шушы урында архивтагы каршылык аеруча ачык күренә.

Бер яктан, рәсми документларда Индира Гандиның «крестнигы – ребёнок» турында сүз бара.

Икенче яктан, документларда телгә алынган Ишбулды Равилов ул вакытта инде утыз бер яшьлек фронтовик, капитан һәм район газетасы редакторы була.

Димәк, архивта әле без белеп бетермәгән ниндидер сер яшеренгән.

Эзләнүләр барышында тагын бер кызыклы детальгә игътибар иттем.

Кайбер документларда адрес «Старая Ашкоиловка» дип күрсәтелә. Әмма башка архив чыганаклары Ишбулды Равиловның Ахун авылында яшәвен раслый. Күрәсең, дипломатик язышу вакытында авыл исеме бозылып күчкән булырга мөмкин. Бу фаразны раслау өчен әле өстәмә архив эзләнүләре кирәк.

Шулай итеп, бер генә документ җавап биргән саен, яңа сораулар туа барды.

Индира Ганди белән Ишбулды Равилов кайчан һәм нинди шартларда танышкан?

Ни өчен ул аны үзенең «крестнигы» дип атаган?

Ни өчен бүләк белән хат гади почта аша түгел, ә СССР Тышкы эшләр министрлыгы аша, дәүләт дәрәҗәсендә озатылган?

Һәм иң мөһиме – Индира Гандиның шәхси хаты бүген сакланганмы икән?

Архив һәрвакыт бөтен сорауга да җавап бирми. Кайчак ул, киресенчә, яңа эзләнүләргә этәрә. Һиндстаннан килгән кечкенә генә курчак турында архив папкасын ябып куйганда да күңелдә нәкъ шундый уй калды. Җитмеш ел элек булган бу вакыйга әле бүген дә үзенең бөтен серләрен ачып бетермәгән.

Бәлки, кайчан да булса Индира Ганди язган хатның үзе дә табылыр.

Бәлки, шул вакытта Башкортстан белән Һиндстанны бәйләгән бу гаҗәеп тарихның соңгы сере дә чишелер.

Әлегә исә бер нәрсә бәхәссез: кечкенә генә һинд курчагы безнең төбәк тарихының иң кызыклы һәм иң серле вакыйгаларының берсенә әверелгән. Ә архив документлары, саргайган булсалар да, ул серне бүгенгә кадәр саклап килгәннәр.

         Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ.

         Илдус Фазлетдиновның әдәби эшкәртүендә.