Илдус ФАЗЛЕТДИНОВ. Риваятькә лаек гомер. (Дәвамы)

Бу риваятьне миңа миллионерның туган ягы – Башкортстанның Мәчетле районы Олы Ака авылында яшәүчеләр авызыннан ишетергә туры килде. “Бөеклек – гадилектә”, – ди халык. Чынлап та, кешенең рухы никадәр бөек булса, ул шулкадәр гади, тирә-яктагыларга ихтирамлы була. Моны бөек әдибебез Габдулла Тукай мисалында да ачык күрергә мөмкин.

Уйлап караганыгыз юкмы: ни өчен Хафиз бай яшәгән төбәк Мәчетле дип атала икән? Юкка түгел бу. Безгә калса, моны хәзерге Мәчетле районы җирләренең XIX гасыр азагында Дуван-Мәчетле волостена каравы белән генә аңлату да дөреслеккә туры килеп бетми. Сер тирәндәрәк ята. Һәм ул Хафиз Хәбибуллинның тормыш юлы белән турыдан-туры бәйле булырга тиеш.

1850 елда Казан губернасы Мамадыш өязе Оры авылында дөньяга килгән бу шәхеснең ата-анасы ифрат дини була. 1861 елгы реформадан соң Хафизның атасы Хәбибулла абзый гаиләсе белән Пермь губернасы Красноуфимск өязенә караган – Урта Ака, ә соңрак Олы Ака авылына күчеп утыра.

Ата-анасындагы асыл сыйфатлар – Ислам диненә, туган милләтенә булган ихтирам Хафизга да күчә. Җирле халыктан ашлык сатып алуны оештырып, тернәкләнеп китү белән Хафиз Хәбибуллин мәчет салдыру эшенә керешә. Билгеле, бу – һәр мөселман өчен иң изге гамәлләрнең берсе. XX гасыр башында Олы Акада Хафиз бай акчасына төзелгән өч мәчет һәм мәктәп бер-бер артлы күтәрелә! Xафиз Хәбибуллин аларны тулысынча җиһазландыра. Тиздән авылда хатын-кызлар өчен беренче мәктәп тә эшли башлый. Ул гына да түгел, Хафиз бай хәзер Мәчетле районына караган күпчелек татар, башкорт авылларында мәчет салдыруны да үз өстенә ала. Менә кайда ята икән ул район атамасының тамырлары!

“Мәчетле авылда җан бар”, – дигән ата-бабаларыбыз. Хафиз байның туган якларына сәяхәтебездә мин бу сүзләрнең дөреслегенә тагын бер тапкыр инандым.

Ул өяз үзәге – Красноуфимск каласында да мәчет-мәктәп салдыра. Шунысын да әйтик, түрәләр моңа төрлечә аяк чалырга тырыша. Алар мәчет төзү өчен җирне шәһәр читеннән, бик уңайсыз урыннан бүлә. Ләкин Хафиз бай аптырап калмый, 3000 сумга икенче урын сатып ала һәм мөселманнарга бүләк итә. Инде төзелеш эшләре башланды гына дигәндә, Пермь православие консисториясе: “Шәһәрдә мөселманнар аз яшәгәнлектән, мәчетнең кирәге юк”, – дип, югарыга бер-бер артлы шикаять яудырырга керешә. Моңа җавап йөзеннән, шәһәрдә Ислам дине тотучылар шактый зур сан – ирләр генә дә 225 кеше тәшкил иткәнлеген исбатлап, мөселманнар хат оештыра. Шулай итеп, төрле ызгыш-гаугалар аркасында, мәчет-мәдрәсә 1916 елда гына төзелеп бетә.

Хафиз бай чит төбәкләрдә дә мәчет-мәдрәсәләр төзетүгә зур өлеш кертә. Мәсәлән, Ярослав губернасының Рыбинск каласында җәмигъ мәчете төзү өчен ул 8000 сум акча бүлә, 1911 елда күпец В. А. Аксеновтан Черемха елгасы буенда җир участоклары сатып ала. Ләкин мәчет салу эшен башлау өчен күпсанлы белешмә-рөхсәтләр алырга кирәк була. Бу юлы Уфадагы үзәк Диния нәзарәте әлеге изге эшкә төрлечә аяк чала. Нәтиҗәдә, мәчет төзү кичектерелә килеп, 1918 елда гына мәсьәлә уңай хәл ителә. Ләкин бу вакытта инде илдәге хакимиятне большевиклар үз кулына алган, дин “халык өчен әфьюн” дип игълан ителеп, Русиядә атеизм хакимлек иткән була.

Халыкта Хафиз байның мәчет төзүдәге эшчәнлеге, юмартлыгы турында тагын бер кызыклы риваять саклана. Аның Петербург сәүдәгәрләре арасында дуслары, танышлары күп була. Шулай берчакны алар җыелып башкалада җәмигъ мәчете төзү турында сөйләшә башлый, хәйрия фонды төзиләр. Һәр сәүдәгәр бу фондка хәленнән килгәнчә акча кертә. Зур гына сумма җыела. Иң азаккы булып Хафиз бай сүз ала:

– Барлыгы күпме акча җыелды? – дип сорый ул.

Фонд рәисе җавап бирә. Шулчак Хафиз бай кесәсеннән акча янчыгын чыгара да, барлык башка сәүдәгәрләр керткән суммадан артыграк акчаны өстәлгә китереп сала.

– Монысы миннән булыр, – ди ул.

Сәүдәгәрләр “аһ” итә... Күренүенчә, Хафиз байны һич кенә дә саран дип әйтеп булмый. Юкса, дистә еллар буена алып барылган коммунистик үгет безнең күңелләрдә ялган фикер тудырды. Яхшы кеше мотлак яр¬лы гаиләдә туып, авыр гомер кичерергә тиеш, бай кеше исә канэчкеч, саран, бары тик башкалар җилкәсендә утырып, аларның канын суырып кына байлык туплый ала, имеш.

Чынлап та, Хафиз Хәбибуллинның кереме зур була. Октябрь инкыйлабы алдыннан гына ул үзенең шәхси банкын ачып җибәрә, аның еллык әйләнеше 6,2 миллион сум тәшкил итә. Ләкин бу акчаның зур өлешен ул җәмәгатьчелек өчен сарыф итә. Мәчет-мәдрәсәләр генә түгел, Красноуфимск шәһәрендә христианнарга зур чиркәү салып бирә. Аның планнарында бу шәһәрдә зур капчык тегү фабрикасын ачу, Ака елгасы аша чуен күпер төзү һәм Красноуфимсктан Уфага кадәр тимер юлы салу була. Кызганычка каршы, Октябрь инкыйлабы аларның һәммәсен дә челпәрәмә китерә...

Хафиз Хәбибуллин 1911 елга кадәр II гильдия сәүдәгәре булып исәпләнә, ә инде аннан соң I гильдия таныклыгын ала. Тормышта бик гади, тыйнак, юкка-барга кызып бармый торган салкын акыллы кеше булса да, ул туган теленә, диненә тел тидергәнне кичерә алмый. Туган як тарихын тикшерүчеләр – тарих фәннәре кандидаты Булат Дәүләтбаев һәм Мөхәммәтнур Муллануровның 2000 елда Казанда нәшер ителгән “Хафиз бай Акалы” китабында аның милли җанлылыгын исбатлаган бер риваять китерелә.

Красноуфимскта узган сәүдәгәрләр җыелышында берәү Хафизның урыс телендә авыррак сөйләшкәнен күреп, “гололобый татарин” дип, аңардан көлә башлый. Күрәсең, ул Мөхәммәтхафизның зур дәрәҗәле, шөһрәтле кеше икәнлеген белмәгәндер. Шулчак милләттәшебез тун изүен ачып җибәрә һәм тегеңә I гильдия сәүдәгәр билгесен чыгарып күрсәтә. Урыс аптырап, катып кала, чөнки I гильдия сәүдәгәрләре Русиядә бармак белән санарлык кына була. Хафиз аягын салган да, моңа: ”Целуй нога!” – дип кычкырган, имеш. Бөгелгән теге...

Менә шундый гади, әмма горур кеше булган ул Хафиз Хәбибуллин. Аның юллавы буенча, Акада беренче Бөтендөнья сугышы елларында кызыл кирпечтән хастаханә төзелә. Шулай ук ике катлы кызлар гимназиясе дә сафка керергә тиеш була, ләкин аның аскы каты гына төзелеп бетә. Барысына да Октябрь инкыйлабы комачаулый...

(Ахыры бар)