Бүгенге “сабантуй”лар сабан бәйрәмеме?

Татар календарь йола бәйрәмнәре арасында иң күренекле урынны сабан туе алып тора. Галимнәр фикеренчә, сабан ­туйлары Идел – Урал буйларында яшәүче халыклар арасында бик күптәннән – әле 5000 ел элек ук үткәрелә башлаган һәм, зур үзгәрешләр кичереп, безнең көннәргә кадәр килеп җиткән. Мәсәлән, Татарстанның халык язучысы Рабит Батулла фике­ренчә, иң борынгы рәвешендә ул яшь егетләрне ирлектә сынап ка­рау бәйрәме булган һәм һәр уен-ярышның нигезендә хәрби әзер­лекне, ныклыкны сынау максаты яткан. “Әйтик, элек, борынгы чор­ларда, капчык белән түгел, ә чын гөрзи белән орышканнар, – ди язучы. – Көчең, җитезлегең бул­са – исән каласың... Авыш колга­га менү – упкын аша чыгу сынавы. Ат чабышы да, көрәш тә – хәрби сынаулар”. (“Мәдәни җом­га”, 2008 ел, 2 май).

Тора-бара сабан туйлары хәрби эчтәлекләрен югалтып, саф язгы чәчү бәйрәменә әверелә. Шунысы әһәмиятле: колхозлар оешканга кадәр әлеге йола язгы чәчүгә төшәр алдыннан, апрель уртала­рында ук үткәрелә һәм сабан белән бәйле кыр эшләренең гене­раль репетициясе вазыйфасын башкара. Татар халкының барлык этник төркемнәрендә таралган бәйрәм булса да, сабан туйлары төрле җирдә төрлечә уздырыла.

Башкортстанда яшәүче татар­ларның йола фольклорын җен­текләп өйрәнгән галим Риф Мөхөммәтҗанов сабан туе йола­сын ике өлешкә бүлә: 1) Әзерлек чоры; 2) Бәйрәм.  

Әзерлек чоры сабантуйга атна-ун көн кала баш­лана. Иң тәүдә авыл тирәли сабан сызып чыгалар. Ярмәкөй районы­ның Усман-Ташлы авылында язып алынган мәгълүмат буенча, “са­бан сызучылар, гадәттә, кияүгә чыкмаган яшь кызлар булган. Ирләргә дә, хатыннарга да бу эштә катнашырга ярамаган. Кыз­лар яланбаш, бәйрәм кием­нәрендә булган, яңа яулыклары белән билләрен буганнар; чәч­ләрен туздырып, сабанга күмәк­ләп җигелгәннәр; кулларына чы­быркы яки камчы тотканнар. Ал­ларыннан бер карчык шулай ук чәчләрен туздырып, пумалага ат­ланып, юл күрсәтеп барган. Шул рәвешле көнчыгыштан көнбатыш­ка таба йөреп, авыл тирәли зур түгәрәк сызылган. Бу вакытта авылга берәү дә керә алмый, чыгарга да тиеш түгел. Бик хәтәр бетүе мөмкин. Якын килергә дә ярамый – үтергәнче кыйныйлар. Менә шулай сабан сызыла”.

Сабан туйлары ал­дыннан сабан сызу йоласы 1920-1930 елларга кадәр Башкортстандагы һәр авылда киң таралган бу­ла. Аның төп мәгънәсе – авылны чирләрдән, явыз рухлардан, ияләрдән саклау. Борынгылар ти­мер сабанның магик тылсым көченә ия булып, кара көчләрне куркыту сәләтенә ышанган һәм, Каюм Насыйри язуынча, тирә-якта чума, ваба, үләт чирләре ко­тырган вакытта да үз авыллары тирәли ызан сызып чыкканнар.

Икенчедән, сабанның көнчы­гыштан көнбатышка карап сызылуына да игътибар итәргә кирәк. Димәк, борынгы халык һәрнәр­сәгә тереклек бирүче язгы Кояш­ның хәрәкәтен кабатлаган. Бу исә ерак бабаларыбызның Кояшка табынуын күрсәтүче бер билге бу­лып тора.

Сабан сызучыларны бирнә җыючылар алмаштырган. Гадәт­тә, үткер телле, җор сүзле карт­лардан баш бирнәче сайлана. Аңа барабаннар кагып, быргылар кычкыртып, гармун уйнап, тапкыр җыр-такмаклар әйтеп яшь-җил­кенчәк иярә. Шул рәвешле, йорттан-йортка кереп, сабантуй бүләкләре – сөлге, кулъяулык, кәләпүш, яулык, бияләй, тәкә, бәрән һ.б. җыю башла­на. Бала-чага, нигездә, йомырка җыя. Алар, хуҗабикәләр янына кереп:

Йомыркалар алыгыз,

Чиләкләргә салыгыз,

Иртән-иртүк киенешеп,

Сабантуйга  барыгыз!   – дип такмаклый.

   Йомыркаларны алгач:

Кул артың җиңел булсын,

Көн артың җиңел булсын.

Теләгең кабул булсын! – диләр.

Башка бүләк әйберләрен исә баш бирнәче көчле егетләрнең берсенә тапшыра. Ул аларны озын колга очына беркетелгән боҗрага бәйләп, күтәреп йөри. Колга йөртүчене сөлгече егет дип атыйлар. Бирнә җыючылар сабан туе бәйрәме килеп җитүе турында һәрбер йортка хәбәр итә, һәр ихата саен туктап, самаклап үтә:

Сабан туйга барыгыз,

Котлап бүләк салыгыз,

Тастымаллар салыгыз,

Сөлгеләр дә тагыгыз!

Көрәшчегә – кулъяулык,

Барын бергә салыгыз!

 Бирнәчеләр бүләк җыйган көннәрдә чаптар-юртакларны ча­бышка   әзерләү   кыза   төшә. Үсмерләргә махсус атлар берке­телә. Сабантуйга бер-ике көн ка­ла атларны сынап, чабыштырып карыйлар. Бу йоланы ат тоягы кыздыру дип тә йөртәләр. Ат ча­бышлары   бәйрәмнең  күркенө әверелә.

Сабан туе алдыннан аш-су га­ять мул әзерләнә. Аның муллыгы­на карап, борынгылар алдагы уңышның нинди булачагын фаразлаган. Шуңа күрә табынны ифрат бай, сый-хөрмәтле итеп әзерләү язылмаган канун булып исәпләнгән.

Бәйрәм – Сабан туе көне, чын мәгънә­сендә, олы тантанага әверелгән. Бәйрәм авыл янындагы урман авызында, хәтфә болыннарда, чишмәле тугайларда үткәрелгән. Сабан туе мәйданын явыз рухлар­дан, сихер-тылсымнан арынды­рыр өчен, аерым урыннарда өстәмә чаралар да күрелгән. Мәсәлән, Бишбүләк районының Ает авылында сабантуй алдында­гы кичтә аксакаллар бәйрәм үтәчәк акланны тимер сабан белән сызып, әйләндереп алган. Күренүенчә, бу очракта да ти­мергә табыну, аның ярдәмендә явыз көчләрдән саклану кебек бо­рынгы йолалар чагылыш таба.

Сабан туе барышында дис­тәләгәнчә ярыш, милли уен төрләре башкарыла. Атлар чабыштырыла, ир-егет көрәшеп көч сынаша, капчык сугышы оешты­рыла, чүлмәкләр ватыла, аркан тарттырыла, капчык киеп яисә авызга йомыркалы кашык кабып, яшьләр йөгерешә, бүләк артыннан биек шома баганага менә һ.б. Ярышлар җыр-моң, гармун тавышлары, биюләр белөн бергә үрелеп бара. Болар һәммәсе дә сабантуйларның ка­батланмас төсен, матурлыгын, милли эчтәлеген тәшкил итә.

Тыпыр-тыпыр бие әле,

Такта табарбыз әле.

Бер төшкәндә биеп калыйк,

Аннан карарбыз әле.

Безнең авыл – олы авыл,

Урамнары киң авыл.

Безнең якта сабан туйлар

Гел күңелле үтә ул!

Бу вакытта бала-чага йомыр­калар буяп тәгәрәтешкән, аларны «сугыштырган», бүләк өчен алыш­кан.

Борынгылар орлык тишелүгә, йомырка борынлауга тылсымлы эш итеп караган. Йомырка алар өчен туклык символы вазыйфасын башкарган. Сабан туе бәй­рәме элек чәчүгә төшү белән тә­мамланган. Беренче буразнага орлыкларны йомырка белән аралаштырып сипкәннәр. Бу орлык­ларның йомырка шикелле эре бу­лып үсүен һәм көзге уңышның со­ңыннан йомыркалар булып, кош-корт, терлеккә әверелүен те­ләүдән килеп чыккан. Күренүенчә, биредә дә магик ышанулар кре­стьянның хезмәт эшчәнлеге бе­лән бергә үрелеп бара.

Шулай итеп, сабан туе танта­насы чәчүгә төшү белән тәмамла­на. Сабаннан кайтучыларны чәчү беткән көнне басу капкасы янын­да көтеп торганнар һәм су белән коендырып үткәргәннәр. Моны да борынгыларның уңыш теләү йо­ласы – суга табыну, анда тылсым көче бар дип ышануларының бер чагылышы итеп исәпләргә тулы нигез бар.

Ә хәзер уйлап карагыз инде: бүгенге “бәйрәм”нең классик сабан туйлары белән уртаклыгы ни дәрәҗәдә калды икән? Гомумән, аның “сабан туе” дип исәпләнергә хакы бар микән? Фикерләрегезне көтеп калабыз.

Илдус ФАЗЛЕТДИНОВ,

фольклор белгече, филология фәннәре кандидаты, доцент.

Автор фотосы.