Илдус ФАЗЛЕТДИНОВ. Беренче интервью (Ахыры)

– Күңелне борчып торган тагын бер мәсьәләгә кагылмыйча китә алмыйм. Соңгы вакытта бердәм татар әдәбиятын Татар­стан татарлары әдәбияты, Баш­кортстан татарлары әдәбиятына бүлгәләү сизелә...

– Китап чыгаруны әйтәсеңме?

– Юк, яшәү һәм иҗат итү мохитләренең төрлелеген әйтүем. Уфадагы татар иҗатчылары бер төрле мохиттә, Казанныкылар башка мохиттә кайный. Ә ике арада ара­лашу, фикер алышу юк. Халкыбыз таркау... Бу бердәм халыкның бүлгәләнүенә китермәс микән?

– Дөресен әйткәндә, Татарстан­нан читтә яшәгән милләттәшләребезнең күп кенә әсәрләрен “Казан утлары”нда бастырып чыгарабыз. Башкортстан татарларының монда­гы татарлардан аерылып торучы, үзенчәлекле сыйфатларын да күрәм мин. Казан ханлыгы җиме­релгәч, исән калу, рухи мәдәния­теңне күтәрү әлеге Татарстан җирендә Уфага карый күпкә авыр­рак булган. Тере калыр өчен, Казан ягы татарларына төрлечә яраклашырга, буйсынырга туры килгән. Ә Уфа якларына буйсынырга теләмәгән, хөр, азат кешеләр – милләтнең генофонды киткән. Шуңа күрә Казанда хәйлә­кәррәк, усалрак халык яши. Ә "хәйләкәр” сүзе ул үзе дә бик куп мәгънәләргә ия. Башкортстан та­тарлары исә күпкә сафрак, чиста­рак һәм "беркатлырак”.

Элегрәк Уфа һәм Казан әдәбият әһелләренең үзара аралашуы бик көчле иде. Мин моны татар язучы­лары белән башкорт язучыларына карата да, андагы татарлар белән биредәгеләренә карата да әйтәм. Хәзер сәясәтчеләр күбрәк арала­ша. Әмма халкыбыз өчен аның әлләни файдасы тоелмый. Большевикларның бердәм татар халкын бүлгәләп, милләт буларак юк итү сәясәте әлеге көндә үз җимеш­ләрен бирә.

– Иҗатыгызга кире кайтып, шуны да өстәр идем: минемчә, Сезнең соңгы шигырьләрегездә үз-үзегезгә бикләнү бар. “Без” концепциясе “мин”гә күчә...

– Чынлап тамыни!? Шигырь­ләремне үземә дә тикшереп чыгар­га кирәк әле. Синең бу фикерләрең дөрес булмаска да мөмкин, чөнки Башкортстан халкы минем күпчелек шигырьләремне укудан мәхрүм бит. Казанда чыккан китаплар күп очра­кта Уфага барып җитми. Мөгаен, синең фикерләрең дә күбрәк ва­кытлы матбугатта басылган ши­гырьләремә нигезләнгәндер...

– Дөресен әйткәндә, Башкортстанның Крупская исемендәге үзәк китапханәсендә дә Сезнең 1985 елдан соң чыккан китапларыгызны табып булмый...

Равил абый, шагыйрь өчен иң кирәкле сыйфат нәрсә, сезнеңчә?

– Шагыйрь дигәч, сүзнең асы­лын, эчке мәгънәсен аңлаган кеше күз алдына килә. Әдипнең төп бу­рычы, әлбәттә, үзеңне тудырган ка­вемнең максатларын ачыклап, ке­шелегеңне саклаган хәлдә, тайпыл­мыйча аларны тормышка ашыру. Һәр халыкның үз идеалы була. Ша­гыйрь туган халкына юл күрсәтеп баручы маяк, идеал булырга тиеш­тер. Ул үзенә үзе генә хуҗа түгел, шуңа күрә меркантиль эгоизмнан ерак булырга кирәк.

– Татар шигъриятенең килә­чәген ничек күзаллыйсыз? Яшь бу­ыннан яңа Фәйзуллиннар үсеп чыга алырмы?

– Яхшыраклар үсәр, дип өмет­ләнәсе килә!

Без шигърияткә килгәндә милли мәктәпләр күп иде әле. Безнең буын әдәбиятның үзеннән үсте. Иң мөһиме – туган телдәге СҮЗ бар иде. Соңрак ул сүзне үтерделәр. Әле без ифрат кы­ен чорны кичерәбез, чөнки 70–80нче елларда бик күп татар мәктәпләре ябылды. Телебез киселде. Әдәбияты­бызга алмаш булып килерлек талантлы яшьләр урыслашты. Хәзер, Аллаһка шөкер, бу чорлар артта калып бара дип уйлыйк. Шулай да моның нәтиҗәләре тагын унар елга сузылачак әле. Татар мәктәпләренең беренче сыйныфларына кергән балалар үсеп җиткәнче. Аларны боз сукмаса, ачы җилләр таралтмаса, киләчәктә әдәби­ятыбыз күтәрелеп китәр, дип уй­лыйм. Әмма бүгенге хәлләргә килгәндә, мин канәгатьмен дип әйтә алмыйм. Талантлар аз. Сәбәбе шул – киселгән тел.

...Равил абзый, сәгатенә карый-карый, бүлмә буйлап йөренә баш­лады. Ул борылган арада мин те­лефонны кире тоташтырып куй­дым. Телефон яңадан эшли башла­ды...

– Әңгәмәнең соңында, Башкортстандагы бердәнбер татар журналы “Тулпар” турында фи­керегезне ишетәсем килә...

– “Тулпар” журналына иң изге теләкләр телим. Алга таба, сезнең кайбер материалларны "Казан ут­лары”нда урнаштырып, безнең материалларны ”Тулпар"да биреп, хезмәттәшлек итә башласак, әйбәт булыр иде. “Тулпар” болай яхшы гына журналга охшаган. Эчтәлеге ягыннан да, эшләнеше ягыннан да күңелгә ятышлы. Журналыгыз татар дөньясының чын мәгънәсендә “Тул­пары” булсын иде!

...Равил Фәйзуллин белән хуш­лашып, “Ватаным Татарстан” редакциясенә төшеп барганда, кар­шыма шыбыр тиргә баткан Мө­дәррис абзый Әгъләмов очрады. Күрәсең, ул телефон эшләмәүдән тәмам гаҗиз булып, үзе менеп ки­ләдер инде. Уңайсыз булып китте. Хәер, ике әдип йөзләрчә чакырым ара үтеп, шигъриятебез язмышы турын­да әңгәмәләшергә килгән яшь каләмдәшләренең кечкенә шуклы­гын кичергәннәрдер дип өметләнәм...

* * *

Менә шундый булды минем “Тулпар”дагы беренче интервьюым. Бүген аның шаһитларыннан мин һәм әңгәмәдәшем Равил ага Фәйзуллин гына калдык. Татарстанның халык шагыйрьләре Фәнис ага Яруллин да, Мөдәррис ага Әгъләм дә, мине гел “улым” дип атаучы фамилиядәшем, татар милләтпәрвәре Кифая апа Фазлетдинова да, яшьлек юләрлеге аркасында туган кайбер четерекле хәлләрдән колагымнан тартып чыгаручы өлкән дустым Равил абый Хәкимов та, һәрчак үз дәрәҗәсен белеп кенә сөйләшүче тәҗрибәле журналист Венера ханым Нәбиева да күптән инде бакыйлыкка күчтеләр. Сәяхәтебезнең истәлеге булып “POLAROID” фотоаппаратына төшкән менә шушы фотолар гына калды.  Әлеге язма өлкән каләмдәшләребезнең рухларына барып ирешеп, җирдәгеләрне аларның истәлегенә дога кылып куярга этәрсен иде, дигән теләктә калам.

Илдус ФАЗЛЕТДИНОВ фотолары. Матбугатта беренче тапкыр басыла.