Илдус ФАЗЛЕТДИНОВ. Юл яручы (5)

Галим, педагог, оештыручы

Әйе, 2012 елда Илшат Сәхиятулла улы Стәрлетамакта үзе барлыкка китергән кафедраны лаеклы дәвамчысы – доцент Илсур Мансуров җитәкчелегендә калдырып, Уфага күченеп килә. Шулай итеп, ул Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетының татар теле һәм әдәбияты кафедрасы мөдире булып эшли башлый. Турысын әйтик, кафедраның абруйлы җитәкчесе, чын мәгънәсендә зур галим Суфиян ага Сафуановның вафатыннан соң мондагы хәлләр мактанырлык булмый. Шуңа да, 2005 елда ректор вазыйфасына килгән Раил Мирвай улы Әсәдуллин төпле, җитәкчелек осталыгына да, тирән гыйльми багажга да ия булган мөдир эзләү эшенә керешә. Яшерен-батырын түгел, бу мәсьәләдә берничә тапкыр авызы да пешә ректорның. Кафедрага яңа сулыш өрерлек инициатив кадрларны барлап чыккач, ул Стәрлетамак педагогия академиясе проректоры, яшь фән докторы Илшат Сәхиятулла улы Насипов кандидатурасына туктала.

– Аңа инде 2010 елда докторлык диссертациясен яклаганчы ук БДПУда татар теле һәм әдәбияты кафедрасы мөдире вазыйфасын тәкъдим иткән идем – тыңламады. Ләкин “тамчы тама – таш тишә” дип юкка гына әйтмиләр, кат-кат үгетли торгач, Уфага күчеп килергә ризалашты. Илшат Сәхиятулла улы эшкә килгәч, өстемнән тау төшкән кебек булды. Ул кафедраны яңа югарылыкка күтәрде, Русия төбәкләре һәм БДБ илләре вузлары белән хезмәттәшлектә яңа офыклар ачты, – дип сөйләде миңа Раил Мирвай улы.

Илшат Сәхиятулла улына әлеге карар җиңел генә бирелгән дип уйлый күрмәгез, БДПУ җитәкчелегенә бу мәсьәлә буенча дүрт тапкыр мөрәҗәгать итәргә туры килә. Ул дүртенчесендә генә ризалык бирә.

Чынлап та, яңа мөдир һәм университет җитәкчелеге арасында эшлекле мөнәсәбәтләр урнаша. Татар теле һәм әдәбияты кафедрасы каршында магистратура эшли башлый, анда абитуриентлар туплау эше системага салына, конкурс һәрвакыт югары була, кафедраның матди-техник базасы ныгый. Бүлек урнашкан бинаның тулы бер секциясе кафедра карамагына күчә, анда татар теле һәм әдәбияты методикасы, Габдулла Тукай исемендәге һәм татар мәдәнияте кабинетлары урын ала. Башкортстан һәм Татарстан мәгариф министрлыклары белән тулыканлы элемтә урнаштырыла, аларның ярдәме белән әлеге кабинетлар заманча җиһазлар белән тәэмин ителә, Тукай бүлмәсе республика дәрәҗәсендә узган төрле татар милли-мәдәни чараларының үткәрү урынына әверелә. “Ана теле”, “Тукай моңнары” кебек бүген исемнәре бөтен Русиягә яңгыраган бәйге-фестивальләр нәкъ биредә “канат яра”. Нәкъ шушы чорда студентларга педагогик һәм башка төрле уку практикалары үтәр өчен база мәктәпләр челтәре булдырыла. И.С. Насиповның башлангычы белән Казан (Идел буе) федераль университеты ярдәмендә ачылган Каюм Насыйри исемендәге мәгърифәт һәм мәдәният үзәге бүген БДПУның гына түгел, бөтен республиканың горурлыгы булып тора! Татаристика өлкәсендә Русиядә әйдәп баручы үзәкләрнең берсе ул! Әйткәндәй, “Ватаным” бөтенрусия татар җәмәгать оешмасының Раил Мирвай улы озак еллар буена җитәкләгән Башкортстан бүлекчәсе өчен дә татар теле һәм әдәбияты кафедрасы ныклы терәк һәм таяныч була. Күренекле язучы һәм җәмәгать эшлеклесе Ринат Мөхәммәдиев, Татарстанның халык шагыйре Роберт Миңнуллин, танылган хирург Ренат Акчурин БДПУның һәм кафедраның көтеп алынган кунакларына әвереләләр. Аңлашыла, бу уңышларның барысы да тәҗрибәле кафедра коллективын куелган максатларны хәл итү өчен туплап, берлектә эш башкару сәләтендә, һәр укутучы-галимне саклап, аларның мөмкинлеген дөрес файдалана алуда.

Кафедрадагы оештыру мәшәкатьләре тавык чүпләп бетерә алмаслык күп булса да, галимнең төп эше – фән. Илшат Сәхиятулла улы төрки һәм татар тел белеме үсешенә «Татар теленең лексик-тематик төркемнәрен чагыштырма-тарихи тикшерү системасы» (Уфа, Гыйлем, 2007), «Татар телендә фин-угыр алынмаларын системалаштыру тәҗрибәсе» (Казан, 2009), «Идел-Камада тел бәйләнешләре. Татар телендә мари алынмалары» (Стәрлетамак, 2010), «Идел-Камада тел бәйләнешләре. Татар телендә мордва алынмалары» (Тубыл, 2013), «Идел-Камада тел бәйләнешләре. Татар телендә удмурт алынмалары» (Уфа, 2013) монографияләре белән зур өлеш кертә. Бу хезмәтләрдә төрки-татар һәм фин-угыр халыкларының үзара этнолингвистик мөнәсәбәтләре тикшерелә.

Галим үзенең бер әңгәмәсендә билгеләвенчә, төрки телләрнең фин-угыр телләренә йогынтысы моңа кадәр шактый киң тикшерелгән була. Ә фин-угырлардан булган күршеләребез мари, мордва (мокшы һәм эрзя) һәм удмуртларның төрки-татарга йогынтысы бөтенләй тикшерелмәгән килеш кала. Бу йогынты тел материалында бүген бик зур эз калдырмаса да (марилардан 200дән артык, удмуртлардан 150дән артык, мордвалардан 100дән артык алынма сүз кергән), тарихта бу халыкларның төрки-татарларга йогынтысы зур булган. Чөнки озак гасырлар аралашып, бер җирлектә, шулай ук бер дәүләттә яшәү аларның телләрендә уртак үзенчәлекләрне булдырган. Шушылар нигезендә үз вакытында танылган телче Б.А. Серебренников Идел-Урал төбәгендә Идел-Кама тел берлеге булуы гипотезасын тәкъдим итә. И.С. Насипов үзенең остазлары Рифкать Әхмәтҗанов һәм Алмас Шәйхулов артыннан нәкъ шушы гипотезаны үстерә.

И.С. Насипов 350гә якын фәнни хезмәт, шул исәптән, 4 фәнни һәм 4 коллектив монография, 20 уку-укыту методик әсбабы һәм уку программалары, 7 дәреслек һәм уку әсбабы бастырып чыгара. Аларда тел һәм әдәбиятның төрле аспектлары тикшерелә, методик проблемалар карала, Башкортстанда татар филологиясе һәм мәдәнияте үсешенең үзенчәлекләре ачыклана.

Биредә галимнең Башкортстандагы татар мәктәпләре өчен дәреслекләр әзерләп бастыру эшен аерым билгеләп үтәргә кирәк. Дәреслекләрнең җитешмәве туган тел укытуда авырлыклар тудырган 2000 еллар башында Башкортстан Мәгариф министрлыгы татар теле дәреслекләрен төзеп бастыру эшен оештырды. Башта автор-төзүчеләр төркемен танылган телче Бәйнә Сәлимгәрәева җитәкләсә, соңрак бу эш укытучысы кулыннан Илшат Насиповка күчә. Иҗади төркем әзерләгән “Татар теле” дәреслекләрендә җирле материалларга, аерым алганда, Башкортстандагы татар әдипләре әсәрләренә, республикадагы рухи-мәдәни тормышка, тарихи-географик мәгълүматларга зур урын бүленә. Бүген рус телендә укытучы республика мәктәпләр өчен татар теле буенча уку әсбаплары уңышлы кулланылышта.

Менә шулай мәгариф һәм фән дәрьясында киң колач салып йөзеп, коллегалары, студентлары арасында зур ихтирам казанып, оныклары белән мәш килеп тыныч кына яшәп яткан бер дәвердә зәхмәтле 2020 ел килеп җитә...

(Дәвамы бар)

Фотолар Илшат НАСИПОВның шәхси архивыннан.