Ризван ХӘМИД. Яшьти абый. Хатирә (3)

Риф абыйга башта бездән өч чакрым читтә торган үзәк Усман-Ташлы авылындагы мәктәпкә җәяү атлап йөреп, беренче классны шунда тәмамларга туры килде: анда да уң колагына салкын тидереп, дәрес эстәүчеләр сафына бер елга соңга калып кушылырга туры килде аңа. Көзен-кышын пычрак юлларны урап үтеп, тирән көртләр ерып иза чигәләр иде бит сабыйлар. Әтинең яшелчә бригадасына җитәкче чагы. “Болай булмый бу, улларым, мәктәпне үз авылыбызда ачарга кирәк!” – ди. Озын аяклы, биек сынлы алмачуар атына менеп атлана да әти, ике көнгә бер район үзәгенә чаба: ул якын түгел, урап әйләнеп кайткан ара 50-60 чакрымга җитә. Тәки үз дигәнен булдырды бит: соңгы баруында, үзең җылы бина табып, парталар әзерләп, бер укытучылык хезмәт ялы рәтли алсаң, өч класслы башлангыч мәктәп ачарга рөхсәт итәрбез, дип өметләндергәннәр! Әтигә канат тагып җибәргәннәрмени – алмачуарының сыртына да тими, очып кына йөри теге. Әйтергә онытканмын икән, тагын бер шарты бар – әти яңа мәктәпкә кимендә 15 бала җыярга тиеш. Үз авылыбызда! Әти, чут төймәләрен “тудыйм-судыйм” чат-чат суккалап, төрлечә санап карый – ун башка да җыелмый почык борыннар саны! Шуннан әти кәкрерәк юллар эзләргә керешә: җидееллык Усман Ташлы мәктәбе директорына бара да: “Синең, агай-эне, икеле-өчледән башлары чыкмаган укучыларың бармы? Безнең Аксак авылыннан йөреп укучы? Тик дүртенче-бишенче сыйныфтан узмаган булсыннар”, – ди. Куанычы эченә сыймый директорның: “Бишләп кызыгызның, итәкләреннән тотып селексәң дә, әлиф тә төшмәс үзләреннән”, – ди. Әти – сул кулын, директор уңын биреп, учка-уч сугалар да, авылыбызның биш кызын, эһ тә итми, өченче класска кире төшерәләр. Бахырларны кызганып әйтү түгел, алар болай да һәр сыйныфта икешәр-өчәр ел утырганнар икән инде, әти ачтырган мәктәптә көчкә өченчене кабат бетерделәр дә болар, кияүгә чыгып, гаилә корып җибәрделәр. Әти мине дә, исәпкә кермәсә, санга тулсын, дип, беренче класска теркәп куйган икән. Үземә әйтеп тә тормыйча! Ә мин тернәкләнеп укып киттем. Буынга сикереп, законлы яшемә кермәгән булсам да! Мактау кәгазе тоттырмакчы булган иде хәтта укытучы Сәлимә апа – тиешле бланкысы табылмагач, онытылып калды әкренләп. Ә Риф абый, икенче класска күчкән укучы, шактый кызык нәрсәләргә өйрәнеп өлгергән икән: Әбугалисинаның химия-симия белемнәреннән дә ниләрдер үзләштергән, имеш. Арада могҗизалылары да бар, ди! Сүзендә торды бит, тәки, бу юлы яшьти абыем.

Эш болай булды.

Туган авылыбыз өстендәге кара урман, ишелердәй булып күпереп үссә дә, каеннарга-усакларга балта тидерергә ярамый, чөнки бөтен урманнар–якыннары да, ераклары да – “лисхуз” милке. Шунлыктан без Риф абый белән көн дә диярлек, ике тәгәрмәчле “уфалла”га җигелеп, Каравыл, Кызыл тау буйларына, Куянлыкул чытырманлыкларына коры чыбык-чабык эзләп чабабыз. Көннәрнең берсендә икәү Кыдаш буена чыгып киттек: андагы комлыкларда язгы ташудан соң кипкән шомырт, зирек ботаклары табыла, яки зәмһәрир кыш челләләрендә очлары туңып корыган имән башларын кысалы кул пычкысы белән кисеп төшереп була – шуларны төяп кайту иде исәбебез. Чыккан җиребезгә барып җитмәдек, нишләптер сүз бәйгебез кинәт кенә катырак әйткәләшүгә күчте. “Бик ачуымны китерсәң, Кояшны сүндердем куйдым булыр!” – дип ычкындырмасынмы теге. “Фәлән чакта Күк баскычын күрсәткән шикеллеме?” – дим, абыемны үчекләп. Авызымны чабатадай еруым булды, күзләрне чагылдырган аяз күк кояшы сүрелә башламасынмы?! Тораташ булып бастым да каттым! Ә кояш отыры сүрелә бара: авылыбызның катнаш маллы көтүе Каравыл тавы итәкләрендә чирәм чемченеп йөрүен ташлап, бердәм мөгерәргә-мәэлдәргә тотынды, бозаулар, укралары котыргандай, болында күккә койрык чәнчеп чабышалар, кетәкләрдә тавыклар разбуй салып кыткылдый, су буйларындагы үрдәк-казлар яман тавыш күтәреп каңгылдаша... Мәхшәр! Ары ниләр булыр, дип көткәндә, кисәк кенә бар галәм шомланып тынып калды, чөнки шушы арада яп-якты көн дөм-кара төнгә әверелде... Яшьти абыема борылып карыйм – аның каракучкыл йөзе соп-соры ай төсенә кергән... “Уфалла”бызны ташладык та, Турай тыкрыгы буйлап өебезгә шылдык... Анда кеше затыннан беркем күренми: болдыр ишегенә кәкре таяк сөяп куелган. Әни безгә: “Ташлы тыкрыгындагы мәктәп бинасының диварын акшарларга кушты бүген атагыз”, – дигән иде – шунда барып хәлне ачыкларга исәбебез. Ләкин тыкрык уртасына җитәрәк, бераз яктылык шәйләнә башлады: мәңгегә сүнгән кояшыбыз кабат тернәкләнеп азаплана бугай ич, рәхмәт төшкере?! Дөрес! Эчкә җан үрмәләп керә башлады... Яшьти абыем мине чабуымнан тартып туктатты да, шаркылдап көләргә кереште: “Кояш тотыласы көн бит бүген – безгә аны, узган елда ук, җәренгә кояш тотылачак, күрәсегез килсә, алдан ук пыяла кисәген корымлап куегыз, зерә дә сирәк була торган космик күренеш ул, дип кисәткәннәр иде, – ди. – Ә синең котың бот араңа коелып төште!” Ачуым ташып чыкса да, сер бирмим: “Нишләп соң, алайса, арбаң-ниең белән бергә әтинең карап кына тоткан үткен йөзле балтасын да ташлап качтың?! Күрше авылның карак Шакай малае иртәнчәк нидер иснәнеп йөри иде – шул чәлеп китсенгәме?” – дип чәпим. Авылда үткен балта – йорт хуҗасының даны, шуны аңлап, Риф абый, кырт борылып, җан фәрманга Иске Турай тыкрыгына ычкына...

(Дәвамы бар)

Фотолар Илдус ФАЗЛЕТДИНОВның шәхси архивыннан.