Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ. Кайту

Туймазы.

Көзге көн.

Ишек төбендә чит ил номеры тагылган җиңел машина туктый. Өйдәгеләр өчен бу гади генә кунак килү түгел, ә көтелмәгән хәбәр булып яңгырый.

– Германиядән килгәннәр...

Ишек ачыла.

Бусагада урта яшьләрдәге ханым басып тора. Аның кулында – иске фотосурәт. Фотода яшь совет офицеры елмая. Бу рәсемне өйдәгеләр дә яхшы белә. Аларның әтиләре, композитор Әкрам Даутов...

Ә ханым, фотога карап, акрын гына әйтә:

– Мин аның кызымын...

Өй эчендә бер мизгелгә тынлык урнаша. Җитмеш елга якын вакыт элек өзелгән язмыш җепләре яңадан тоташа башлый...

Бу вакыйганы аңлар өчен вакыт агышын кирегә борып, ХХ гасырның иң дәһшәтле елларына әйләнеп кайтырга кирәк. Чөнки Әкрам Даутовның тормышы гади биография түгел. Ул – сугыш, мәхәббәт, югалту, иҗат һәм соңлап килгән гаделлек турында бәян...

Сәлам сиңа, әнием,

Ерак-ерак җирдән,

Сәлам сиңа күңелем түреннән...

Әкрам Даутов 1914 елда Бәләбәй өязенең хәзерге Туймазы районына караган Ярмөхәммәт авылында дөньяга килә. Әтисе иртә вафат булгач, гаиләнең бөтен мәшәкате әнисе Бибизәкия иңенә төшә. Ул балаларын ач-ялангач калдырмый, укыта, тормышның иң авыр чакларында да күңелләренә кешелеклелек орлыгы сала.

Әкрам соңрак күп җырлар язар. Ләкин аларның иң ихласларының берсе – “Әниемә хат” – нәкъ менә шул балачакка алып кайта.

Бишек җырын моңы

Назлый колагымны,

Күкрәк сөтең тәме телемдә...»

Бу инде шагыйрь уйлап чыгарган образ түгел. Бу – аның гомер буе йөрәгендә йөрткән рәхмәт хисе.

Авыл малае кечкенәдән үк моңга тартыла. Гармун тавышын ишетсә, шунда йөгерә. Әмма язмыш аны иң элек музыка юлына түгел, ә хәрби хезмәткә алып китә. 1934 елда ул Казан пехота училищесына укырга керә. Яшь офицерны хезмәттә тиз күреп алалар. Ул тәртипле, белемле, кешеләр белән уртак тел таба белә. 1938 елда инде Украинада хезмәт итә, ә бер елдан Одесса пехота училищесында курсантлар әзерли. Аның тормышы алдан ук билгеләнгән кебек була. Ләкин 1941 елның июне бөтен бу планнарны җимерә.

Сугыш башлана. Даутов фронтка беренче көннәрдән үк эләгә. Беренче яра. Госпиталь. Яңадан фронт. Икенче яра. Яңадан строй. Бу кыска сүзләр артында кеше күтәрә алмаслык авырлыклар ята. Хезмәт кенәгәсендәге коры юллар арасында күпме кан, күпме күз яше яшеренгәнен бары сугыш үткән кешеләр генә аңлыйдыр. Командование Даутовка ышанычын беркайчан да югалтмый. Киресенчә. Ул батальон командиры була. Аннары – майор. Аерым чаңгы батальоны белән җитәкчелек итә. Хезмәт характеристикалары да бер-бер артлы бер үк сүзләрне кабатлый: “Батыр...”, “Таләпчән...”, “Инициативалы...”, “Югары вазифага лаек...”

Архив кәгазьләрендә бу сүзләр еш очрый. Шуңа күрә шәхси эшнең чираттагы битен ачкач, күзләреңә ышанмыйча торасың. Хәрби трибунал карары: “Самовольное оставление позиции...”

Берничә юл. Бер карар. Һәм бөтен язмыш аска тәгәри. Майорны рядовой итәләр. Партиядән чыгаралар. Орден-медальләреннән мәхрүм итәләр. Штраф батальонына җибәрәләр...

Ничек болай килеп чыккан соң? Бу сорауга бүген дә төгәл җавап юк. Архивта трибунал карары сакланган. Шунда ук аның хезмәт характеристикалары да бар. Алар бер-берсенә һич кенә дә охшамаган. Шуңа күрә архив документларын өйрәнгәч, бер фикергә килдем: бәлки, хәлиткеч мизгелдә Даутов батальондагы кешеләрнең гомерен саклап калу өчен үзаллы карар кабул иткәндер. Ул елларда мондый адым өчен рәхимсез җәза көткән. Ләкин бу – бары тик фараз. Факт түгел. Ә дөресен инде Әкрам Даутов үзе генә белгән...

Штраф батальонына эләккән кеше өчен һәр һөҗүм соңгысы булырга мөмкин. Монда озак яшәргә өмет итүчеләр сирәк очрый. Алгы сызыктагы иң хәвефле участоклар, иң кырыс бурычлар – барысы да шушы кешеләр җилкәсенә төшә. Даутов өчен дә бу көннәр бөтен гомеренең иң авыр сынавына әверелә. Ләкин ул бирешми.

Бер чираттагы бәрелештә, һөҗүм вакытында, пуля аның сул кулын ярып үтә. Авыр яраланган офицерны сугыш кырыннан алып чыгалар. Госпитальдә яткан көннәрендә ул, мөгаен, үзенең бөтен тормышын яңадан күздән кичергәндер. Әмма иң мөһиме – ул рухын югалтмый.

Яралары төзәлә башлагач, аның шәхси эше яңадан карала. Һәм гаҗәеп хәл: майор дәрәҗәсе кире кайтарыла! Дәүләт бүләкләре дә, партия билеты да яңадан үзенә тапшырыла. Фронт документлары бу турыда артык күп сөйләми. Әмма аларның булуы ук бер нәрсәне аңлата: дәүләт тә, командование дә бу кешенең чын кыйммәтен белгән.

1944 елның ахырында Әкрам Даутов яңадан майор погоннарын киеп, батальон белән командалык итә. Алда – Польша, Одер, аннары Берлин. Җиңү көнен ул инде җиңүче офицер булып каршы ала.

1945 елның язы. Сугыш тәмамланган кебек тоела. Әмма җиңүдән соң да якташыбыз Германиядә хезмәтен дәвам итә. Даутовны Бад-Либенверда шәһәренә хәрби комендант урынбасары итеп билгелиләр. Җимерелгән шәһәр акрынлап яңадан сулыш ала башлый.

Көндез – хезмәт. Ә кичләрен... Кичләрен Әкрам кулына гармунын ала.

Күптән инде ул гармун аның өчен музыка коралы гына түгел, фронттагы дусларын, туган авылын, әнисен исенә төшерә торган сердәшкә әйләнгән була.

Шәһәрдә аңа аккордеонда уйнарга өйрәнергә тәкъдим итәләр. Укытучысы – яшь немец кызы Ева Мария Хельбе. Башта алар арасында бары тик дәресләр генә була. Берсе русча начар аңлый. Икенчесе немецча белми диярлек. Ләкин музыка тәрҗемәче сорамый. Ева аңа Бах белән Шубертны өйрәтә. Әкрам исә татар һәм башкорт көйләрен уйный. Кыз аларны беренче тапкыр ишетә. Шул көйләрдә ул сүз белән аңлатып булмаслык моң-сагышны, туган якка мәхәббәтне тоя.

Көннәр үтә. Музыка дәресләре сөйләшүләргә күчә. Сөйләшүләр – очрашуларга. Ә очрашулар мәхәббәткә...

Сугыш әле генә тәмамланган. Берсе – җиңүчеләр армиясе офицеры. Икенчесе – җиңелгән Германия кызы. Ул елларда мондый мәхәббәткә күпләр шикләнеп карый. Партия җыелышында Даутовка хәтта шелтә дә белдерелә. Ләкин йөрәккә әмер биреп булмый. Күп тә үтми аларның кызлары туа. Аңа Вероника дип исем кушалар.

Әмма бәхетләре озакка булмый. 1946 елда Даутов демобилизация турында рапорт бирә. Өч яра. Бер контузия. Еллар буена өзлексез фронт хезмәте сәламәтлеген тәмам какшата. 1947 ел башында ул туган ягына кайтып китә. Ева белән кечкенә Вероника Германиядә кала. Бу аерылышуның авырлыгын беркем дә үлчәп бетерә алмый.

Туймазыга кайткач, Әкрам Даутов бөтенләй башка тормыш башлый. Ул инде сугыш турында сөйләргә яратмый. Аның урынына музыка сөйли. Бер-бер артлы җырлар туа: “Әниемә хат”, “Көтәм сине”, башка дистәләгән җырлар...

Кешеләр аларны яратып җырлый башлый. Композитор өчен моннан да зур бәхет юктыр. Ләкин аның күңелендә Германиядә калган кечкенә кызы турындагы уй беркайчан да бөтенләй сүрелми...

Тыныч тормыш Әкрам Даутовны колач җәеп каршы алмый. Фронттагы җәрәхәтләр көннән-көн үзен ныграк сиздерә. Табиблар аларның сугыш белән бәйле булуын таный. Әмма рәсми кәгазьләрдә бу хакыйкатьне раслау еллар буена сузыла. Композитор төрле комиссияләр үтә, хәрби архивларга мөрәҗәгать итә, сугышчан юлларын раслаучы документлар җыя. Бу инде пенсия өчен генә көрәш түгел, ә фронтта калган яшьлегенең, түккән канының дәүләт тарафыннан танылуын көтү була.

Тик лаеклы бәя бу юлы да соңга кала. 1985 елда, Бөек Җиңүнең кырык еллыгы алдыннан гына, Әкрам Даутовка, ниһаять, инвалидлык пенсиясе билгеләнә. Ләкин ул аны бер генә ай алып өлгерә... Ә аннары композитор бакыйлыкка күчә...

Бу хәбәрне ишеткәч, күпләр талантлы музыкант белән хушлаша. Әмма ул вакытта әле беркем дә аның язмышында нокта куелмаганын белми...

Германиядә үскән Вероника өчен әтисе һәрчак фотосурәтләрдә генә калган кеше була. Әнисе Ева Мария Хельбе аның турында күп сөйли. Совет офицеры, музыкант, киң күңелле кеше... Әмма тормыш юллары аерылганнан соң алар башка очрашмый.

Еллар үтә. Дәүләт чикләре үзгәрә. Сәяси вазгыять алышына. Ләкин кыз күңеленнән китмәгән сорау үзгәрми:

– Минем әтием кем булган?

Эзләнүләр башлана.

Архивлар. Хатлар. Документлар... Шулай итеп, дистә еллар үткәч, эзләр аны Башкортстанга алып килә...

...Туймазыда ишек шакыйлар. Каршыда – бөтенләй чит кешеләр түгел, ә үзенең туганнары басып тора...

Дәирә Әкрам кызы соңыннан бу очрашуны зур дулкынлану белән искә ала. Бер-берсен беренче тапкыр күргән кешеләр арасында читсенү булмый. Киресенчә, әйтерсең лә алар күптән таныш булып тоела. Сугыш аерган кешеләрне хәтер яңадан кавыштыра. Вероника әтисенең каберен зиярәт итә. Кулына бер уч туфрак ала. Әкрам Даутов моны инде күрә алмый...

Ләкин, мөгаен, кеше өчен иң зур бәхет – үзеннән соң да балаларының бер-берсен табуыдыр.

Дәирә Акрам кызы сөйләгән тагын бер истәлек күңелгә тирән уелып кала. Әниләре Мәхбүбә ханым иренең Германиядә баласы үсүен белә генә түгел, Ева Мариягә хәтта кечкенә Верониканы Башкортстанга алып кайтырга тәкъдим иткән дә була. Әмма яшь ана кызыннан аерылырга ризалашмый. Беркемне дә гаепләп булмый. Сугыш һәркемнең язмышын үзенчә сыный. Әмма вакыт, кешеләр булдыра алмаганны эшләгән. Ул аларны яңадан очраштырган.

Бүген Әкрам Даутов исеме яңадан үзенең лаеклы урынын ала. Архив документлары өйрәнелә. Яңа буын аның сугышчан юлы белән таныша. Җырлары яңгырый. Әмма иң зур һәйкәл – таш түгел. Ул – кешеләр хәтере.

Композиторның иҗаты белән танышкан саен, бер нәрсәгә инанасың: аның җырларында ясалмалык юк. Аларның һәркайсы йөрәк аша үткән. Бәлки, шуңа күрә дә “Әниемә хат” бүген дә искерми. Анда фронт турында бер сүз дә юк. Анда батырлык турында да сөйләнми. Әмма ул җырга сугышның бөтен хакыйкате сыйган.

Чөнки һәр солдат, нинди батыр булуына карамастан, иң элек Ана улы булып кала.

Шуңа күрә дә бу җырдагы:

Әнием, күз нурым,

Көт мине, кайтырмын...

– дигән юллар миллионлаган кешеләрнең йөрәгенә барып җитә.

Әкрам Даутов кайтты... Сугыштан кайтты... Туган авылына кайтты... Музыкага кайтты... Балалары күңеленә кайтты... Хәтергә кайтты... Һәм бүген дә ул безгә үзенең җырлары аша кайтып тора.

Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ,

отставкадагы подполковник,

Батырлык ордены кавалеры.

Автор фотолары.

Илдус ФАЗЛЕТДИНОВның әдәби эшкәртүендә.