“Үземнең каберемә барып кайтырга насыйп булмады инде...”

Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ

– Үземнең каберемә барып кайтырга насыйп булмады инде...

Туймазы шәһәрендәге «Изумруд» шифаханәсендә ял итүче ветеранның беренче җөмләсе үк мине сискәндереп җибәрде.

Каршымда күкрәген орден-медальләр каплаган Бөек Ватан сугышы ветераны Миргазиян Гайсин утыра иде.

– Каберем Киев өлкәсендә, Ротичи авылындагы чиркәү янында булырга тиеш иде, – дип елмайды ул. – Тик мин анда беркайчан да була алмадым...

Шулай башланды аның гаҗәеп язмышы турында сөйләве.

Миргазиян Гайсин 1924 елда Туймазы районының Җәйләүбаш авылында туа. Сугыш башлангач, егет меңләгән яшьтәше кебек үк фронтка китә. 6 нчы Гвардия кавалерия полкында хезмәт итә, ут эчендә чыныга.

1943 елның көзендә алар Киев юнәлешендә сугыша. Ноябрь башы. Совет гаскәрләре чираттагы авылны азат итә. Әмма кичкә немецлар, танклар ярдәмендә көчле контрһөҗүмгә күчә. Кавалеристлар авыл читендә соңгы көчләре белән оборона тота.

– Бик тиз тар-мар иттеләр безне, – дип искә ала иде Миргазиян ага. – Инде бердәм фронт юк, һәркем мөмкин кадәр каршылык күрсәтә...

Ә аннары аны немец танкы эзәрлекли башлый. Башта ул канау буйлап йөгерә.

Танк артыннан бара. Бәрәңге басуына чыга. Танк тагын артыннан. Өй белән койма арасындагы тар гына урынга сикереп керергә өлгерә.

Шул мизгелдә танк атып җибәрә. Шартлау дулкыны солдатны ишегалдына очыра. Аякка басарлык хәле калмый. Танк, аны үтердем дип уйлап, тагын бер снаряд ата да китеп бара. Миргазиян Гайсин исә, йорт артына шуышып чыгып, исән кала. Көч-хәл белән юлга кадәр барып җиткәч, ул бер кирпеч йортка сыена. Баскыч аша эчкә шуышып керә дә идәндәге чокыр эченә егыла. Тирә-якта аунап яткан кәгазьләрне җыеп астына җәя.

Һәм... йоклап китә.

Иртән аны ике авыл укытучысы табып ала. Алар, кашык белән авызын ачып, бераз манный боткасы белән чи йомырка ашаталар.

– Шуннан соң гына җан кергәндәй булды, – дип сөйли иде ветеран.

Берникадәр вакыттан соң аны Ротичи авылындагы медсанбатка алып киләләр.

Яралылар бик күп була. Үлгәннәрне авыл чиркәве янына күмәләр. Һәм нәкъ менә шунда язмыш Миргазиян ага белән усал шаярта. Үлгән солдатларның берсенә ялгыш аның документларын язып куялар.

Җәйләүбаш авылына похоронка килеп җитә. Анда: «1943 елның 14 сентябрендә һәлак булды...» дип хәбәр ителә.  Чынлыкта исә ул вакытта Миргазиян Гайсин исән була. Авыр яраланган хәлдә госпитальдә ята. Алты ай дәваланганнан соң аңа инвалидлык биреп өйгә кайтаралар. Туган авылындагы колхозда ул үлчәүче булып эшли башлый. Кеше инде үзен сугыш белән мәңгегә хушлаштым дип уйлый.

Ләкин 1945 ел башында военкоматтан чакыру килә. Табиблар карыйлар.

«Сәламәт», – дигән нәтиҗә чыгаралар. Һәм яңадан армиягә алалар.

– Шулай итеп, – дип көлеп искә ала иде Миргазиян ага, – бер тапкыр «үлгән» солдатны икенче тапкыр армиягә алдылар.

Фронт хатирәләренең барысы да фаҗигале генә булмый. Бер рейд вакытында алар биш кавалерист белән немецлар тылында адашып калалар. Ачлыктан хәлләре бетә. Кинәт урман эчендә кыр кухнясы исе килә.

– Солдат бу исне бернәрсә белән дә бутамый, – дип көлә иде Миргазиян ага.

Карасалар, чынлап та кухня. Караңгыда аның советныкымы, әллә немецныкымы икәнен аңлап булмый. Берәм-берәм чиратка басалар. Пешекче һәркайсының котелогына аш сала. Бишесе дә урман эченә кереп утыралар. Ашыйлар. Һәм берсе дә эндәшми.

Һәркемнең күңелендә бер үк сорау: «Без хәзер кемнең ашын ашыйбыз икән?»

Аннары көлешеп җибәрәләр.

– Бер нәрсәне генә хәтерлим, – дигән иде ветеран. – Ашы бик тәмле иде.

Сугыштан соң Миргазиян Гайсин тормышны яңадан башлап җибәрә. Хатыны белән алты бала тәрбияләп үстерәләр. Уналты онык, биш оныкчык сөяргә насыйп була. Тәнендә дистәләгән кыйпылчык йөртсә дә, беркайчан да зарланмый. Оптимист булып кала.

... Миргазиян ага белән хушлашкач, кулымда аның гаиләсендә кадерләп сакланган похоронка күчермәсе калды. Документ буенча ул 1943 елда ук һәлак булган. Ә чынлыкта исә ул тагын дистәләрчә ел яшәп, балалар үстергән, оныклар сөйгән, сугыш турында хәтирәләрен кешеләргә сөйләп йөргән. Тарихта кайчак рәсми кәгазьләр дә ялгыша. Ә кеше язмышы аларга буйсынырга ашыкмый.

Бәлки шуңа күрә дә Миргазиян Гайсин турында уйлаганда иң элек аның әйткән бер җөмләсе искә төшә:

– Үземнең каберемә барып кайтырга насыйп булмады инде...

Бу сүзләрдә сугышның бөтен ачысы да, бөтен могҗизасы да сыйган кебек.

         Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ.

         Илдус Фазлетдиновның әдәби эшкәртүендә.