Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ. Биеклекне бирмәгән батыр

Кайчак тарихның иң дәһшәтле мизгелләре кечкенә генә бер биеклек өчен барган сугышка сыеп бетә. Кар белән капланган дала. Ачы җил. Пулемет уты. Һәм чигенергә уйламаган утыз егет.

1943 елның гыйнварында Донбасс җире ялкын эчендә була. Совет гаскәрләре Ворошиловград юнәлешендә һөҗүм итә, дошманны Төньяк Донец аръягына кысрыкларга омтыла. Шул көннәрдә 112 нче Башкорт кавалерия дивизиясе сугышчыларына үтә авыр бурыч йөкләнә – дошман ныгыткан 79,9 биеклеген алырга һәм төп көчләр килгәнче аны саклап калырга.

Бу биеклек тирә-яктагы бөтен җирне күзәтеп тора. Немецлар анда бетон ныгытмалар, ут нокталары, пулемёт позицияләре корган. Төньяк Донец аша чыгарга теләгән һәркемне алар шул урыннан юк итә ала. Биеклекне алырга лейтенант Аннаклыч Атаев җитәкләгән утыз сугышчы җибәрелә. Алар арасында Бәләбәй өязенең Бикмәт авылында туып үскән өлкән сержант Зөфәр Закирович Әминев тә була.

Зөфәрнең балачагы җиңел узмый. Авылдагы авыр тормыш аны иртә чыныктыра. Әмма ул кыенлыкларга бирешми, көчле рухлы булып үсә. Сугыш башлангач, фронтка китә һәм Башкорт кавалерия дивизиясе сафларына баса.

1943 елның 21 гыйнвар кичендә артиллерия әзерлеге башлана. Җир дерелди, күкне ут телләре ярып үтә. Аннары ут дошман оборонасының тирәнлегенә күчерелә, һәм утыз батыр һөҗүмгә күтәрелә. Пулемёт уты астында алар карлы кыр буйлап алга бара. Һәр адым – үлем белән күзгә-күз очрашу. Әмма алар туктамый. Немецларның каршылыгын сындырып, биеклеккә бәреп керәләр һәм анда ныгып урнашалар.

Ләкин иң авыр сынау әле алда була.

22 гыйнвар иртәсендә биеклеккә таба немецларның исерек солдатлар ротасы күтәрелә. Аларга артиллерия ярдәм итә. Башлана каты сугыш. Утыз кеше бер ротага каршы тора. Әмма башкорт кавалеристлары контрһөҗүмне кире кага, дошман ротасын диярлек тулысынча юк итә һәм бронемашинаны шартлата.

Кичкә таба һөҗүм яңадан башлана. Бу юлы инде эсэсчыларның ике ротасы килә. Кар өсте мәетләр белән тула. Әмма биеклек һаман бирелми. Совет сугышчылары сафы сирәгәя бара. Икенче көнгә алар нибары унҗиде кеше генә кала. Әмма аларга каршы яңадан илле автоматчы һәм дүрт танк ташлана.

Шушы мизгелләрдә Зөфәр Әминев аеруча батырлык күрсәтә. Ул парторг Яков Титов белән бергә беренчеләрдән булып кул сугышына ташлана. Автомат прикладлары, гранаталар, пулялар – барысы да эшкә җигелә. Бу инде гади бәрелеш түгел, соңгы чигенү сызыгы була.

Танклар биеклеккә күтәрелгәндә, яраланган комсорг Фазылҗан Баширов кулына гранаталар бәйләме тотып аларга каршы бара. Берничә секундтан көчле шартлау яңгырый. Танк туктый. Әмма сугыш әле һаман дәвам итә.

Полк көчләре биеклеккә барып җиткәндә, анда исән кеше калмаган була инде. Кар өстендә янган танклар, теткәләнгән бронемашиналар һәм дистәләгән эсэсчы мәетләре генә ята. Утыз батыр соңгы сулышларына кадәр биеклекне саклап кала.

Бу сугышны соңрак панфиловчылар батырлыгы белән янәшә куялар. Һәм бу очраклы түгел. Чөнки монда да кешеләр чигенмәүнең, Ватан өчен ахыргача торуның нәрсә икәнен күрсәтә.

Аннаклыч Атаев үлгәннән соң Советлар Союзы Герое исеменә лаек була. Ә аның егерме тугыз көрәштәше, шул исәптән Зөфәр Әминев тә, I дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә. Әмма алар бу хакта инде белми.

Соңгы сугыштан бары бер генә кеше – Павел Халеев исән кала. Соңрак ул болай дип искә ала: “Без төрле милләт вәкилләре идек. Соңгы һөҗүм алдыннан бер-беребезне кочаклап, һәркем үз телендә: “Ватан өчен үләбез, ләкин биеклекне бирмибез”, – дип ант итте”.

Зөфәр Әминев тә туган ягына әйләнеп кайта алмый. Аның әнисе улының юлларын озак еллар көтә. Ә энесе Миргасим, абыйсы истәлегенә дип, үз улына Зөфәр исемен куша.

Еллар үтә. Сугыш тавышлары күптән тынса да, хәтер яши. 2024 елның декабрендә Туймазы районы башлыгы Булат Мусин гуманитар конвой белән Донецк Халык Республикасына барганда Ростов өлкәсендәге Ак Калитва шәһәрендәге мемориалда була. Истәлек плитәләренең берсендә – өлкән сержант Зөфәр Әминев исеме. Туймазылылар батырлар һәйкәленә чәчәкләр сала.

Ә Бикмәт авылында тормыш дәвам итә. 2025 елда анда Бөек Ватан сугышында һәлак булган авылдашларга һәйкәл ачыла. Бу – таш һәйкәл генә түгел. Бу – хәтернең дәвамы. Бу – батырлар алдында баш ию.

Чөнки андый кешеләр үлми.

Алар биеклек булып кала.

Фотолар Ирек Фәтхелисламовның шәхси архивыннан.