Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ. Татар макизары. (Башы)

Юл башы

Ул 1917 елда Казан губернасының Арча төбәгендәге Кәче авылында, гади крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Балачагы авыл хезмәтендә, табигать кочагында үтә. Мәктәпне тәмамлагач, колхозда эшли – тормышы гади, әмма тырыш хезмәттә уза. 1939 елның ноябрендә аны Кызыл Армия сафларына алалар. Бу вакытта әле алда нинди зур сынаулар көткәнен күз алдына китерүче дә булмый...

Сугышка керү

1941 ел. Сугыш башлана. Аның часте башта Мәскәүгә, аннан Белоруссиягә җибәрелә. Чигенүләр, югалтулар, көн белән төн буталган вакыт.

28 июньдә Фәйзи Закиров яралана һәм әсирлеккә эләгә. Шул көннән башлап аның тормышы бөтенләй башка юнәлеш ала. Германия концлагерьлары, аннары Польша, соңрак Франция… Әсирлек юллары ачлык, түбәнсетү һәм өметсезлек белән сугарылган. Ләкин ул бирешми.

Качу

Франция җире, Югары Луара тирәләре... Тау итәгенә кичке шәфәкъ төшеп килә. Тузанлы юлдан куллары чылбыр белән бәйләнгән ике кеше атлый. Аларның һәр адымы – авыр, һәр сулышы – көчкә генә.

Фәйзи Закиров башын күтәрми дә диярлек. Ул юлга карамый, уйга баткан. Кая алып баралар? Нигә? Һәм, иң мөһиме, – котылып булырмы?..

Чылбыр тимер боҗралар аша кулларын кысып тора. Култык астына кадәр авырту тарала. Әмма тән авыртуы берни түгел – билгесезлек аннан да куркынычрак.

Сакчылар дүртәү. Икесе алда, икесе артта. Алар тыныч кына сөйләшә. Немец сүзләре колагына керә, аларның мәгънәсен аңлау кирәкми дә. Фәйзи өчен хәзер бары тик бер әйбер мөһим: качып булырмы?

Юл читендә тау итәгенә таба төшеп киткән тарлавык күренә. Күз карашы белән генә иптәшенә ишарә ясый. Җавапка – җиңелчә генә баш кагу.

Шул мизгелдә вакыт туктаган кебек була. Бер караш.
Бер сулыш. Уртак карар: алар йөгерәләр. Җирдән тузан күтәрелә. Аяк астында вак ташлар чәчри. Чылбырлар чыңлый. Алар артка борылып карамый. “Атсалар – хәзер атсыннар…” Һәр секунд гомер өсти. Һәр адым – үлемнән качу. Тик ату тавышы яңгырамый.

Алар тарлавыкка сикерә. Тәннәре җиргә бәрелә, куллары тырнала, киемнәре ертыла, әмма алар исән. Тирән итеп сулыш алалар. Тынлык. Арттан куып килүче юк. Ирек...

Яңа тормыш – макизарлар

Ирекнең тәме – ачы да, татлы да. Ачлык, арыганлык, билгесезлек – барысы берьюлы баса. Күп тә үтми, аларны француз крестьяннары эзләп таба. Сүзләре аңлашылмаса да, күзләре барысын да сөйли. Кемдер чылбырны балта белән чабып өзә. Тимер боҗралар җиргә төшә. Фәйзи кулларына карый – ирекле. Берничә көннән соң алар инде урман эчендә була.

Партизаннар лагере. Аңа кием бирәләр. Корал тоттыралар.

– Син хәзер безнең белән, – ди француз сугышчысы.

Шул көннән башлап ул макизар, ягъни француз Каршылык хәрәкәте сугышчысы булып китә. Ул 352 нче “Келлерман” батальонына эләгә. Партизан тормышы җиңелләрдән булмый. Урманда яшиләр, гади ризык белән тукланалар. Һәр көн – куркыныч, һәр төн – билгесезлек. Ләкин иң мөһиме – алар ирекле.

Урман тынлыгы – алдавыч. Көндез – кошлар тавышы, җил шаулавы. Төнлә – куркыныч. Партизаннар җирдә йоклый. Ризык – гади: консервалар, ботка, кайчак – шәраб.

Фәйзи башта гаҗәпләнә:

– Шәраб?

Французлар елмая:

– Сугышта да тормыш дәвам итә.

Алар бер гаилә булып яши. Милләтләре төрле, әмма язмышлары уртак. Фәйзи тиздән алар арасында үз кеше булып китә. Тыйнаклыгы, батырлыгы, ышанычлылыгы белән.

(Ахыры бар)

Фотолар Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВның шәхси архивыннан.