Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ. Сугыш утын кичкән йөрәк

Сугыш кырында аңына килгәндә, аның йөзе салкын һәм ябышкак нәрсә белән капланган иде. Кулын тидереп карады – баткак. Аяклары, әйтерсең лә, чуеннан коелган: бот төбенә кадәр җир астында калган. Торырга тырышып карады, ләкин сул аягын үтәли кисеп үткән авырту аны туктатты. Сапёр көрәгенә үрелеп, ятып кына үзен казып чыгара башлады.

Снаряд чокыры нибары берничә адым ераклыкта иде. Авыртуны җиңеп, ул шуңа таба шуышты. Ниһаять барып җиткәч, пычрак, болганчык суны йотлыгып эчте дә хәлсезләнеп җиргә ауды...

Күпме вакыт үткәнен ул сизмәде. Кайдадыр сул якта ир-ат тавышлары ишетелде. Кырый күзе белән генә ул яраланган солдатларның яланнан чыгып баруын күрде.

– Абыйлар!.. – дип кычкырды ул бар көченә.

Берсе янына килеп:

– Көт, санитарлар җибәрербез, – диде.

Алда әле сугыш дәвам итә иде: снарядлар шартлый, пулемётлар тырылдый. Взвод командиры старшина Каюмовның уйланырга вакыты бар иде...

Бу хәл 1941 елның 4 сентябрендә көн уртасында булды. Ул Ельня өчен барган каты сугышта үз взводы белән һөҗүмгә күтәрелде. Кинәт хәбәр килде: беренче взвод командиры һәлак булган.

– Командалыкны үз өстемә алам! – дип җавап бирде ул.

Алга таба йөгергәнен хәтерли... һәм аннары – шартлау, караңгылык...

Санитарлар аны ун сәгатьтән артык вакыт үткәч кенә табып ала. Абдулла Гомәр улы, аларга таянып, яралы килеш бер ярым чакрым юл үтеп медсанбатка барып җитә. Операция ясала, әмма мина кыйпылчыгы тезендә гомерлеккә кала.

... Без аның белән Туймазы шәһәрендәге фатирында сөйләшеп утырдык. Ул – ябык гәүдәле, акыллы карашлы, зыялы кеше. Чал чәчле, тормыш сынаулары аның йөзендә тирән эзләр калдырган. Сугыш еллары да җиңел булмаган, бүген дә тормыш аны иркәләмәгән: хатыны күптән вафат, балалар төрле якларга таралган.

Күптән түгел үзе дә каты авырып яткан. “Беттем инде”, – дип уйлаган. Әмма юк, терелеп аякка баскан. Аның иң зур теләге – Җиңү көненә кадәр яшәү... Ә әлегә ул кабат хатирәләргә бирелә...

Ул яткан санитар поезды юлда дошман самолётлары тарафыннан утка тотыла. “Мессерлар” вагоннарны тишкәләп үтә, күпләр һәлак була. Тула шәһәрендә яралыларны машиналарга күчерәләр. Шәһәр халкы солдатларны кочаклап, үбеп, кулыннан килгәнчә ярдәм итә...

Аннары – яңадан поезд, Кинешма шәһәре. Өч ай ярым госпитальдә дәвалану, аннары Плёс, тагын ике ярым ай. Һәм яңадан фронт – инде батарея старшинасы булып. Сугыш ахырына кадәр артиллериядә хезмәт итә.

Старшина – бу сүз үзе үк күпне аңлата. Ул – тәрбияче дә, остаз да, батырлык үрнәге дә. Абдулла Гомәр улы нәкъ шундый була. Карачев шәһәре өчен сугышта, мәсәлән, 122 миллиметрлы гаубица расчёты командиры яралана. Каюмов, уйлап та тормыйча, аның урынын ала – ут туктарга тиеш түгел! Аның фидакарьлеге “Батырлык өчен” медале белән бәяләнә.

Батарея старшинасының мәшәкатьләре бик күп. Иң авыры – снарядлар уты астында да солдатларны ашату.

Бервакыт дивизионның күзәтү пункты алга бик ерак чыгарылган була. Анда азык-төлек бетә. Ризык илтергә барган кешеләр һәлак була. Шунда Каюмов үзе барырга карар итә. Караңгы төшкәч, телефон чыбыгына тотынып юлга чыга. Өч сәгать буе ут астында барган бу юл аңа мәңгелек кебек тоела. Ниһаять барып җиткәч, пункттагылар ни күрсеннәр: дивизион командиры каршында термос күтәргән старшина пәйда була...

Абдулла Каюмовның сугыш юлы озын һәм данлы. Ул 20дән артык шәһәрне азат итүдә катнашып, Германиягә кадәр барып җитә. Ике “Батырлык өчен” медаленә, Ватан сугышы орденына, башка бүләкләргә лаек була.

1943 елда, окопта ук, бомбалар астында аңа партия билеты тапшырыла.

Ул ике сугышта катнашкан кеше: Бөек Ватан сугышыннан тыш, фин сугышын да үткән. Әмма беркайчан сынмаган, гомер буе Ватанга хезмәт иткән, якты киләчәккә ышанып яшәгән.

Һәм соңгы сулышына кадәр шул ышанычын саклап калган...

Кандракүл авылы, Туймазы районы.