Ирек ФӘТХЕЛИСЛАМОВ. Мәсәлим абзый хатирәләре (Ахыры)

Концлагерь тарихы

– Рус, сдавайся... Волга буль-буль! Көнозын алгы сызыктан мыскыл­лы шундый тавыш­лар тынмады.

– Менә сезгә... учлап тотыгыз, – дия-дия Мәсәлим тавыш килгән якка винтовкасыннан атып җибәрде. Ат­кан урыныннан торды да тиз генә ун метрлап икенче якка йөгереп үтте һәм коралын дош­ман ягына төзәп, янә тәтегә басты. Аннан соң тагын торды, тагын йө­герде, тагын атты...

Менә ничә көн инде бер төркем совет солдаты Ста­линград шәһәренең Октябрь исемендәге корыч прокатлау заво­дының бер өлешендә оборона тоталар. “Бер адым да чигенмәскә!” Башкомандующийның бу приказы һәр солдат­ның йөрәгенә үтеп, ми­енә сеңгән. Хәер, бу приказдан башка да Сталинградны обороналаучыларның чигенергә мөмкинлекләре юк, артта – Идел.

– Иң аянычы – корал җитмәү. Ике кешегә бер винтовка, патроннар  юк. Беребез ата, икенчебез үлгән солдатларның биш­тәреннән, кесәләрен­нән патроннар җыеп йөри, – дип ачынып искә алган иде ул көнне ветеран. – Безнең иң төп буры­чыбыз – дошманга сер бирмәү, чөнки тере икәнебезне белеп тор­са, ул заводка якынла­шырга җөрьәт итмә­ячәк. Эх, күрмәгәннәремне күрсәтте ул ми­ңа Сталинград фронты, – дип авыр итеп көрсе­неп куйды элекке яугир һәм арытаба сөйләп китте.

– Ярым җимерек цехның аскы катында шулай Әхияр исемле иптәшемнең яраланган кулын бәйләп утырам. Ул да Башкортстаннан иде, элекке төрмә сак­чысы. Кинәт кенә не­мецлар ягыннан артил­лерия канонадасы баш­ланды. Өстәвенә, само­летлар өскә бомба яу­дыра. Шулчак бомба төшеп, цехның түбәсе өстебезгә ишелеп төш­те. Бинада кем булган, барыбыз да хәрабәләр астында калдык. Минем бер кулым ташларга күмелмичә тышта кал­ган, ә үзем кымшана да алмыйм, биштәрем җи­бәрми, көчле ике кулы белән иңнәремнән ко­чып алган диярсең.

Ничек кирәк шулай штык-пычагымны суы­рып чыгарып, биш­тәремнең ләмкәләрен кистем. Аякларыма то­рып баскан идем, янымда гына: “Чокып чыгар!” – дигән ялвару катыш кызганыч таныш тавыш ишеттем. Тавыш килгән урынны казый башладым. Казый тор­гач, бер мәеткә тап бул­дым. Ул мәетне алып ташлаган идем, аның астыннан Әхияр дустым килеп чыкты. Шулай итеп, аңа байтак кына вакыт мәет кочагында ятарга туры килгән икән. Бер-беребезгә тотынышып хәрабәләр арасыннан чыгып кил­гәндә “Помогите!” ди­гән тагы бер тавыш игътибарыбызны җәлеп итте. Тавыш хуҗасын бу юлы икәүләп чокып алдык. Ниһаять, өчәү­ләп тәрәзә хәтле генә бер ачыклыктан үрмә­ләп өскә килеп чыксак: “Рус, хальт!” – дип акырып, безне бер төркем немец солдаты уратып алды...

Безне эткәләп-төрткәләп бер землян­кага алып керделәр. Анда башка әсирләр арасында рота коман­диры һәм старшинабыз да бар иде. Бер немец нәрсәнедер урысчага тәр­җемә итә...

Шуннан соң сафка тезеп, әсирләрдән тор­ган колоннаны алып киттеләр. Юлда барган­да арпа басуын үтәргә туры килде. Берничә әсир солдат арпа башакларын кагып, авыз­ларына тутыра башла­ды. Бераз үткәч, авто­мат тавышын ишетеп әйләнеп карасак, теге арпа башаклары җыю­чы әсирләрнең үле гәүдәләре генә юл бу­енда тәгәрәшеп яталар иде.

Күпме барганбыз­дыр, Калач дигән шәһәргә барып җиттек. Тимер юлы станция­сеннән ерак түгел бер урында чәнечкеле ти­мерчыбык белән ура­тып алынган ихатага кертеп ябып куйдылар. Бу концлагерь булып чыкты. Анда ике мең әсир тупланган иде. Мине башта авыр эшкә куйдылар. Дон елгасы буена, узкоколейка тө­зергә йөрттеләр. Хәлем болай да начар иде, та­залыгым бераздан та­гын да кискенләшә төште. Моны күреп йөргән Нигмәтуллин дигән бер Казан кеше­се мине авыр яралылар землянкасына теркәп куйды. Аны концлагерь коменданты хуҗалык буенча өлкән эшче итеп тәгаенләгән икән.

Ризалыкларын бир­гән тоткыннардан не­мецлар Германиягә эшкә җибәрү өчен исе­млек төзи башладылар. Кайчак Нигмәтуллин исемлеккә кергәннәр­нең берәрсен аулак по­чмакта эләктереп ала да: “Кая качасың, ах­мак, илеңдә синең өчен кем эшләр?" дип те­геләрнең җилкә тамы­рына тамызып алырга да күп сорамый иде. Юньләп ашатмасалар да (ашаган ризыгыбыз бүрттерелгән бодай са­лынган бер миске судан гыйбарәт иде), бу зем­лянкада миңа көч керде һәм “Качарга!” дигән фикер мине бо­раулый башлады.

Ниһаять, бер төнне ике иптәшем белән тәвәккәлләдек. Нигмәтуллин сакчының игътибарын үзенә җә­леп итеп торган арада салам тутырылган бер матрасны землянкадан күтәреп алып чыктык та, аны бәдрәф чокы­рына ташладык. Анна­ры, үзебез дә матрас өстенә төшеп басып, сукыр тычканнардай, бәдрәфнең арткы ягы­на җирне уеп, кеше сы­ярдай тишек ясый баш­ладык. Бәхетебезгә бәдрәф чәнечкеле ти­мерчыбык койманың нәкъ читендә тора иде. Бу эш ярты сәгатьләп вакытны алды. Мин бертуктаусыз эчемнән: “И, Ходаем, ярдәм итә күр инде”, – дип ял­вардым.

Менә тишек әзер. Без, өненнән шуышып чыккан йомрандай, бер-беребезгә булыша-булыша тишектән чык­тык та, бу хәвефле урыннан тизрәк качу ягын карадык. Өй­рәнелгән сукмактан бөтен көчебезгә Дон буена йөгердек. Эшкә йөргән чакта мин Дон ярының һәрбер метрын җентекләп өйрәнгән идем. Шунда яткан бер бүрәнәне суга сөйрәп керттек тә Дон аша йөзеп киттек. Агым белән көрәшә-көрәшә әллә күпме үткәч, икен­че як ярга барып төртелдек.

Ярдан азрак китеп, бер картка барып кердек. Итекче икән. За­каз буенча немец­ларга итек тегеп көн күрә. Ул фронт сызыгының моннан ерак түгеллеген әйтте. Күшеккән аякла­рыбызны аракы белән уды да баз­га төшереп, ябып куйды...

Ике көн хәл җыеп базда яттык. Өченче көн дигәндә, төнен хуҗа белән җылы гына саубуллашып, юлга куз­галдык. “Барганда тагы бер картны очратыр­сыз, ул сезне туры юл­га чыгарыр”, – диде итекче безне бәхилләп.

Тиздән Еременко гаскәрләренең алгы сызыгына барып җит­тек. Күрәбез, сакчы то­ра. Кинәт кенә эндәшергә яисә алдына килеп чыгарга да курка­быз. Җитмәсә, теге йо­кымсырап та киткән. Шулай да, ипләп кенә аның игътибарын үзе­безгә җәлеп итеп, ко­мандирлары янына озатуын үтендек.

Офицер безнең кайдан икәнлегебезне җентекләп сораштыр­ганнан соң: “Юыныгыз, тамагыгызны туйдыры­гыз да йоклап алыгыз. Калганын иртәгә хәл итәрбез”, – диде. Икенче көнне особист килеп бездән сорау ал­ды да, азак: “Монда сезнең гаебегез юк, иртәгәдән сезне тулы довольствиегә куяр­лар,” – дип китеп бар­ды.

Тагын берничә көн­нән мин, киендерелгән һәм баштанаяк коралландырылган совет солдаты, алгы сызыкка китеп барган рота са­фында горур атлый идем инде.

Мин тагын канлы сугышларга кереп кит­тем. Эх, улым, ниләр генә күрми безнең ир башы, – дип, ачынып сүзен тәмамлаганда та­гын бер тапкыр авыр сулап куйды Мәсәлим абзый.

Автор фотосы.