Зиннур ХӨСНИЯР. Кәҗә йөри кыектан. Повесть (2)

* * *

Әллә нинди көн булды бу бүген: әүвәл кибеттә ниндидер түрә шофёрының әнисе белән сөйләшкәнен ишеткәч, кызның йөрәге тасырдарга керешеп, бер хәерсез хис күңелнең бер читенә таш кебек кереп оялаган иде; хәзер исә шул күңеле, канат яргандай, очынасы итә, гәүдәсе мамык шикелле, очып китәр сыман, аяклары бер урында басып тора алмый. Әллә... әллә инде автобуста күргән егет булдымы соң моның сәбәпчесе?.. Айратның әнисе белән күрешүме? Әтисенең: «Йөреп китәрмен күк тиздән, кызым!» – дип әйтеп, өмет белән тулган зур кара күзләрендәге якты моң, ышанычмы?.. Ни генә булса да, кызның җанын нәрсәдер җилкендерә, тәүлек эчендә кырыкка төрләнә ала торган кыз бала күңел тынычлыгын тәмам югалткан иде.

Ярабби, яхшыга булсын! Мондый җилкенүләрнең ахыры, гадәттә, хәерлегә түгел. Ләкин нишлисең: күңел дигәнне тыеп торып булмый, андый чакларында ул акылга һич кенә дә буйсынырга теләми икән... теләми икән шул...

Әтисе: «Кызым, бу хәбәрне тизрәк әниеңә дә җиткерергә кирәк. Бүген эшеннән иртәрәк кайта алса, яхшы булыр иде», – ди. «Әти, әни бүген дә вакытында кайта алмаячак. Кала кунаклары килгән, шуларны сыйлыйсы бар», дип ничек әйтәсең инде аңа?

Кәримә аптырауга төште. Күңел җилкенүе дә сүрелде кебек. Ләкин җаны барыбер тыныч түгел, ул читлектәге сандугач баласыдай тыпырчына, бәргәләнә иде.

Әүвәл әнисенә телефоннан гына шылтыратмакчы булган иде. Күршеләрендә телефон бар, кайчан керсәң дә, якты йөз күрсәтеп сөйләшергә рөхсәт бирәләр иде. Әмма әллә хисләр кайнарлыгы зиһененә тәэсир кылып, гакылы тәмам сафланып, хәтер почмагындагы йокымсырый башлаган күзәнәкләре капылт кына уянып киттеләр! Булган иде бит инде бер мәртәбә! Булган иде! Нәкъ шундый хәл кабатланган иде: әтисе берзаман, кичтән җиңеләеп китеп, әнисен эштән чакырып кайтырга җибәрде аны. Әүвәл ул, күршеләренә кереп, телефоннан сөйләште. Бу шатлыклы хәбәрне ишетеп, әнисе бик сөенде, бүген иртәрәк кайтырмын дип вәгъдә бирде. Көттеләр, кичкә чаклы, караңгы булганчы әтисе белән икәүләшеп көттеләр аның кояштай балкып ишектән килеп керүен. Әни кеше эш сәгате беткәч тә кайтмады, вакыт шактый узып, караңгы төшкәч тә ишектә «кояш» күренмәде.

...Кәримә, әтисенә аны-моны әйтмичә генә, бистә үзәгенә китте, маршрут автобуслары йөреп тора иде әле.

Кибет бикле булгач, кафеның арткы ишегенә китте. Бар тәрәзәләрдә дә утлар яна, эчтә музыка уйный, кемнәрдер шау-гөр килә, тостлар әйтешәләр, тагын әллә нинди тавышлар ишетелә. «Сәгыйть Сәетовичның кала кунаклары!» – дип уйлап куйды кыз. Шул уйдан соң эченә җылы йөгерде, ул кыюланып, батыраеп китте, ашыга-ашыга кафе ишегенә таба атлады. Һәм, тәрәзә буеннан узганда, ирексездән кунакханә эченә күзе төште, җитмәсә, пәрдәнең бер чаты ачылып та киткән иде. Кәримә егылып китә язды, бүлмәдә тәрәзәгә арты белән бер шәрә хатын-кыз басып тора. Почмактагы агач караватта зур бүксәле (аркасына ятуына да карамастан, корсагы түмгәк кебек булып күренә) бер ир-ат ята. Авызында тәмәке, ул бертуктаусыз сөйләнә, ниндидер сүзләр әйтә дә, аннан соң шаркылдап көлеп җибәрә, өстенә япкан одеал кырыеннан буйлы-буйлы трусик балагы чыгып тора. Менә ул шәрә хатынны үзенә тартып китерде дә өстенә одеал каплады. Кәримә телсез, өнсез калды, аяклары атламас булды. Шәрә хатынның сул як калак сөяге астында ике тиен акча зурлыгында миң бар иде. Бу аның... бу шәрә хатын... ике тиен акча зурлыгындагы миңле хатын аның... аның әнисе түгелме соң? Ул, ни кылганын, нәрсә эшләгәнен үзе дә белмичә, янәшәдәге автобус тукталышына йөгерде һәм ишекләрен ябып кузгалып маташкан автобусның алгы борынына килеп бәрелде. Аны кемдер автобус эченә тартып алды, кемнәрдер шелтәләделәр, ачуландылар. Әмма әлеге мизгелдә фани дөнья мәсьәләләрендә аның эше юк иде. Өенә кайтып керүгә, бу халәтен әтисенә сиздерүдән куркып, тизрәк юрган астына чумды. Тынычлана алмыйча бик озак калтыранып, дерелдәп ятты; зиһене чуалган иде, анык кына ни хакында булса да уйлый алмады дисәң, дөреслеккә бигүк туры килеп бетмәстер дә, бәлкем, чөнки баш миен, әлегесен фани дөньяның әшәкелекләре турында ниндидер булса фикер йөртеп, акны карадан аерырга күнегеп җитмәгән яшь гакылын һаман бер үк төрле хәерсез, юньсез һәм ямьсез уйлар, агач кәүсәсен чокыган әрсез тукран кебек, өзлексез талый иделәр: «Әниең шул рәвешле акча эшли! Ә акча сезгә бик кирәк! Чөнки әтиеңне аякка бастырасы бар!» Бу уйлар коточкыч уйлар иде. Ул, алардан качарга теләп, башын юрганына да урап карады, мендәр астына да тыгып бакты, ләкин алар котылгысыз иде, үҗәт, усал һәм аяусыз уйлар иде!.. Әтисе янына килеп нәрсәдер әйтү хакында хыялланасы да юк, кыз, түземсезләнеп, әнисенең кайтып керүен көтеп ятты. Көтүен көтте, ләкин ишектән «кояш» керүен көтмәде. Бүген бусаганы тонык «ай», ярым китек моңсу «ай» атлап керер төсле кебек тоелды...

Кыз, юрганының читен чак кына ачып, тәрәзәгә карады. Инде төн җитеп килә. Ә офыкта баеп бара торган тонык ай шәүләсе тирбәлә. Нәкъ үч иткәндәй бит, шайтан!..

Йоклап китү турында уйлыйсы да юк. Гәүдәсеннән хәерсез калтырау һаман китми дә китми. Шул рәвешле күпме яткандыр, берзаман кайтып керде әнисе. Кәримә башка вакытта аны аягөсте каршы ала, алар юк-бар хакында гәпләшеп бик озак әтиләренең карават кырыенда утыралар, аннары, бергәләшеп урыннар җәеп, йокларга яталар да һәм тәмле-тәмле, матур-матур төшләр күрәләр иде. Бүген ул алай итмәде, башымны юрган астыннан чыгармыйм, дип уйлады. Уйлавын уйлады, ләкин барыбер юрган читен аз гына ачып, өй эчен күзәтте, әнисенең чишенгәнен карап ятты һәм шулчак кычкырып җибәрә язды: теге ике тиен акча зурлыгындагы миң, тәрәзә аша арты белән борылып торган шәрә хатынның калак сөяге астындагы хәерсез миң... Һе, менә сиңа мә! Ул миң әнисенең уң ягында икән бит! Кәримә тәгаен хәтер­ли – бу очракта ялгышу, хаталану һич мөмкин хәл түгел иде – Сәгыйть Сәетович кунакханәсендәге шәрә хатынның миңе сул як җилкәсендә иде ләбаса!

Кызның гәүдәсен янә калтырау алды. Әлбәттә, бу юлы сәбәбе бөтенләй башка иде! Хәерлегә булсын!..

Әнисе, әтисе яткан бүлмәгә кереп чыкты да (әти кеше йоклап киткән булгандыр, күрәсең) эчке күлмәген киеп, кызы янына килеп ятты.

– Кәримә, Кәримә, йоклыйсыңмы, кызым?

Җавап булмагач, ул үзенә аркасы белән борылып яткан кызын кочаклады... һәм, кызының бизгәк тоткан кебек калтырануын тоеп, мышык-мышык еларга кереште. Ана белән бала арасындагы биокүзәнәкләр аша күңелсез әңгәмә башланды.

– Гафу ит, кызым! Мин күп итеп акча эшләп кайттым!

– Акча? Сиңа кем акча бирсен?! Синең миңең уң як җилкәң­дә бит?

– Менә тиздән әтиеңне больницага салырбыз.

– Әти үзе дә йөреп китәчәк әле ул!

– Түләүле операциягә дә акча җитәрлек хәзер.

– ...

– Аннан соң бу эшемнән китәм. Әтиең аякка баскач, дим... Ул акчаны күп итеп таба иде бит.

– ...

Тәрәзәдән күренгән теге ярым китек ай, көчәнә-көчәнә, өй эче­нә, идәнгә, стенада эленеп торган сәгатькә үзенең тонык нурларын сипкән булган тагын... Ник азапланып маташа инде? Тулган чагы түгел бит барыбер...

* * *

Кәримәнең әнисен суд залыннан ук алып киттеләр.

Әүвәл җиде елдан да ким булмас, дигәннәр иде. Анысы да «аванс» белән әле. Авыру ире, гаиләсе барлыгын исәпкә алып, соңыннан, ни хикмәттер, суд дүрт ел дигән карар чыгарды.

Күрсәтмәделәр, очраштырмадылар, сөйләштермәделәр.

Дигәннәр иде, сөйләгәннәр иде, юраганнар иде...

Авыру әтисе янында ялгыз башы калган студент кызны сы­гылып төшәр, бу кайгыны күтәрә алмас, дигәннәр иде. Киресенчә булды: әүвәл көне-төне бертуктаусыз елады-елады да... Аннары, әтисе янында әбисен калдырып, укырга китеп барды. Әнисен уйлый-уйлый акылга җиңеләеп калыр бу кыз бала, дип сөйләгәннәр иде. Күз яшьләре кибеп беткән идеме, әллә бәгыре каттымы – бүтән яшь түкмәде. Бериш адәм баласы кайгы-хәсрәт һәм кыенлыкны күпме күбрәк татыса, шулчаклы ныгый, үҗәтләнә генә икән. Кәримә шундыйлардан иде, күрәсең. Әнисез калгач, укуын ташлар бу кыз бала, дип юраганнар иде.

Әйе, элек укуга алай бигүк битараф булмаса да, барыбер күңелен биреп бетерә алмый кебек, кирәк булганга гына укый шикеллерәк иде. Киресенчә булды, кышкы каникуллардан соң... Хәер, әнисен, газиз әнкәсен төрмәгә алып киткәннән соң, аның фәннәргә дә мөнәсәбәте үзгәреп, ул һәрнәрсәдән мәгънә эзли башлады.

Ләкин тагын өстәмә бер акыл теше чыгу түгел иде бу. Нәрсә белән булса да кызыксынмаса, күңелендәге бу хәшәрәт дөньядагы бушлыкны шулай буш килеш калдырса, һич тә яшерен-батырын түгел, кызның үксеп-үксеп елыйсы, тулай торак идәнендә, – алай гына да түгел! – Бауман урамы ташына ятып тәгәри-тәгәри елыйсы килер кебек иде шул... Акыллы иде кыз, төпле иде кыз. Шул аяз акылы аны төрле юләрлекләрдән саклап килә әле, шөкер...

Ул укыган гуманитар факультетта фәлсәфә, социология, психология фәнен тирәнтен өйрәнәләр. Алдагы курслардан ук. Ни гаҗәп: хәзер ул аны аңлый башлады сыман. Әлбәттә, күп нәрсәне кабул итеп бетерә алмаса да. Элегрәк кыз баланың күңеле башка дөнья яссылыгында яши, акылы исә аерым юлда сыман иде. Гаҗәп һәм кызык: адәм баласын кеше итеп тоткан әлеге ике төшенчә, шул төшенчәләр аңлаткан мәгънә вакыт-вакыт кушыла башладылар, үзара якынайдылар. Күп гомерен чәчәкле болында үткәргән кайгысыз күбәләккә охшаш күңел, әледән-әле йолдызларга очынып алгалаган иләс күңел, берзаман җиргә кунды, фигыль-гамәлләре акыл белән охшаша, килешә башладылар. Мондый үзгәреш сиздермичә генә килде. Һәм кызны үзгәртте. Ничек үзгәртте, юл-сукмагын кай якка борды – анысы әһәмиятле түгел, ләкин үзгәреш булуы хак иде.

Артык акыллы булуның беркайчан да хатын-кызны бәхетле иткәне юктыр. Хатын-кыз турында ир-ат ничә гасырлар буе фәлсәфә корган, бик акыллы булып, әлеге җенестән үзен өстен куеп, аның гамәлләрен бала-чага холкына тиңләгән. Хатын-кыз өчен иң якын дус ир-егетләрнең дуэльләрдә бер-берсен үтерешкәнен нишләптер фәлсәфи күзлектән карарга онытып җибәргән ул.

Кәримә киң ялтыравык маңгайлы, аксыл йөзле яшь профессорны тыңлый. «Ир-атның акылы һәм рух дөньясы утыз яшькә якынлашканда гына камилләшә, хатын-кыз мондый югарылыкка унсигездә үк ирешә. Шуңа күрә дә хатын-кыз гомере буе бала-чага булып кала, зур бала-чага... Әйләнә-тирәсендәгесен генә күрә ул, вак-төяк белән шөгыльләнүне бик мөһим дип уйлый. Нәкъ менә акыл нәтиҗәсендә кеше, хайван кебек, бүгенге белән генә яши алмый, үткәнне анализлый, киләчәкне фаразлый, шуның аркасында ул сак эш итә, кайгыра, борчыла, акылының сыеграк булуы сәбәпле, хатын-кыз ир-аттан аерылып тора. Үзенең рухи күрәкарау булуы белән аерыла ул: аның интуитив (турыдан-туры кабул итүче) акылы якындагысын бик ачык күрә, ләкин күз күреме чикләнгән, читтәгене күрү сәләтенә ия түгел».

Ул әйткән фикерләрне дәфтәренә төшереп куя да кыштыр-кыштыр лекция язган группадаш кызларына күз салгалап ала. Гуманитар бүлектә егет-малайлар бармак белән генә санарлык. «Димәк, әле болар малайлар гына... утызга җитмәгәннәр, димәк, өлгереп тә җитмәгәннәр», – дип уйлый кыз.

Профессор һаман сөйли, борынгы фәлсәфәчеләрдән мисаллар да китерә, үз сүзләре белән дә сөйли, инде күптән яттан белгән фикер-цитаталарны бернинди аңлатмасыз гына аудитория өстенә сибә.

«...Хатын-кызның гәүдәсеннән үк аның гаять зур хезмәт өчен яратылмаганы күренеп тора. Физик яктан да, рухи нисбәттә дә. Ул үзенә язылган гомерне чынбарлык белән түгел, ә газап-мәшәкатьләр эчендә уздыра: бала табу газаплары, балалар турында кайгырту, иренә буйсыну... Бу зат югары кичерешләр, көчле шатлыклар өчен яратылмаган. Ир-атка караганда аның гомере талгын-тынычрак, мәгънәсезрәк, әһәмиятсезрәк уза, һәм ул аннан гына бәхетле дә, бәхетсез дә була алмый».

Моннан йөз илле ел элек әйтелгән фикерләр Кәримәне вакыт-вакыт сискәндереп җибәрә.

«Адәм балалары кавемен дәвам иттерү, сүндерми саклау вазифасы табигать тарафыннан яшь, сәламәт һәм чибәр ир-егетләргә тапшырыла. Бу – табигатьнең какшамас ихтыяры, һәм ул хатын-кызның кайнар хисләрендә чагылыш таба. Бу бик борынгы канун, кануннарның аннан да элгәресе юк. Кем дә кем үз хокуклары һәм мәнфәгатьләрен шушы канун белән кисештерә – ул кеше ни генә дисә дә, ни генә кылса да – аның хокук һәм мәнфәгатьләре беренче җитди каршылык туу белән аяк астына салып тапталачак. Чөнки хатын-кызда бик эчкәре яктан, яшерен, кычкырып әйтелми торган, хәтта азагына кадәр төшенеп тә бетелмәгән, тик тумышыннан ук бар булган бер гакыл болай дип тукып тора». Яшь профессор, сүзеннән бүленеп, тәрәзәгә карап алды. Әллә Бауман урамы буйлап дөбер-шатыр чапкан троллейбусның узып китүен көтәме, әллә хәзер әйтәчәк фикеренең гаять әһәмиятле булуына шул рәвешчә искәртүеме соң? Бәлки, вакыт алай күп тә узмагандыр, ләкин студент халкына бу бик озак тоелды, урындык-өстәлләр шыгырдый башлагач, профессор сүзен дәвам иттерде: «Безне индивидуум буларак кайгыртып, безнең аша тереклекнең бер төре (species) саналырга хокуклы булдык дип ышанучыларны алдарга хакыбыз бар безнең. Безгә иң якын торган – бездән туган буынга нисбәтле рәвештә тапшырыла, һәм без чын күңелдән ул игелекне булдырырга тырышабыз». Әмма хатын-кызның әлеге югары принципны һич тә abstracto түгел, ә in concreto гына аңлый һәм аны җае чыкканда үз гамәлләре аша чагылдырудан да кулай юл күрми; ә менә аларның вөҗданы күпчелек очракта без уйлаганга караганда тыныч кала, чөнки алар индивидуум каршындагы бурычларына хилафлык китергән хәлдә, үзләре югарырак кимәлдә саналган нәрсәгә – тереклек төренә тугры калу хисен йөрәкләренең иң аулак почмакларына качырып саклыйлар.

Хатын-кыз, фәкать адәм балалары кавемен арттыру өчен генә кулланылуы һәм вазифасы шуның белән төгәлләнү сәбәпле, индивидуумда яшәүдән бигрәк, кавем эчендә яши, һәм аның өчен кавем тормышы индивидуаль тормыштан якынрак. Бу хәл аларның бар булмышларын, эш-гамәлләрен билгеле бер җилбәзәклек өрфиясе белән каплый һәм үзләрен ир-ат юлыннан үзгә юлга – бик еш һәм тиз генә җимерелә торган никахлар юлына алып китә».

Лекция тәмам булганнан соң, маңгай чәче пеләшләнә башлаган кырык яшьләрдәге профессор сорау-җавап кебегрәк семинар оештыра.

Кызлар профессорга быел июль аенда кырык өч яшь туласын да беләләр, фамилиясенең Иштәков, исеме Руслан, атасының исеме Дәүләт икәнлеге дә яхшы мәгълүм аларга. Тик яшьләр профессор хакында төп ике нәрсәне ачыклый алмыйча чып-чын газап утында яналар иде: өйләнгәнме ул, юкмы яки хатын аерганмы, аерса, ничәнче хатыны белән тора һәм милләте белән кем? Татарныкына охшамаган фамилия, аннан соң үзен Дәүләтович дип түгел, Руслан Даулатович дип әйтергә кушты. Кыяфәте белән грузинга да охшаган, ләкин каратутлы түгел, киресенчә, немецлар кебек аксыл. Грузин булса, болай лекция укып йөрмәс, базарда әфлисун сатуны кулайрак күрер иде, ә немец милләтенә фамилия­се туры килми. Кыяфәтендә яһүд чалымнары да бар – моңа янә фамилиясенең Иштәков булуы каршы килә.

Профессорда хатын-кызны һуштан яздыра торган ниндидер «мәхәббәт магниты» бар, фәлсәфә фәненә гашыйк булганы һәм хатын-кыз өммәте хакында юк-барны сөйләгәне өчен йөрми кызлар аның лекцияләренә, әнә шул сөйкемле сөяге, мәхәббәтле кыяфәте үзенә тарта. Әлбәттә, серле булуы. Хатын-кыз өчен ир-аттагы иң мөһим, әһәмиятле, әйтергә кирәк, иң бөек сер – өйләнгәнме, юкмы икәнлеген белү. Руслан Даулатович әле аларга лекцияләрне күптән түгел генә укый башлады, аңа кадәр фәлсәфәне Козловский фамилияле карт профессор укыта иде – ул Израильгә китеп барды.

Өйләнгәнме бу, юкмы? Һай, беләсе килә бит, ә!

Бүгенге лекциясендә хатын-кызны эттән алып эткә салды. Аңа да ачулары килә, һәм яшь профессорның бу гамәле теге «бөек сер»не тагын да катлауландыра иде: «Хатын-кызны шулай юкка чыгарасыз, димәк, сез өйләнмәгән кеше?!»

Группада Аниль исемле бик чая Казан кызы бар. Мулла кушкан исеме Әнил, ди. Ул зур кара күзләре белән тутырып бер караса, факультеттагы ир-ат студентлар гына түгел, сакаллы профессор абыйлар да атлаган җирләреннән сөртенеп-сөртенеп китәләр. Чибәр, курчак кебек матур кыз... Анасы кайдадыр зур урында, әтисе дә галим, диләр. Кәримәнең кайгысын да беренче булып Әнил ишеткән иде, ул аны кочаклап алды да:

– Пессимизмга бирелмә, Кәримә. Бар кайгыларыңны онытырлык шөгыль табармын әле мин сиңа, менә күрерсең! – дип юатты.

Ләкин Кәримәнең хәле юатулардан узган инде. Ул һәрвакыт әнисе турында уйлый, аны төрле халәтләрдә күз алдына китереп, җаны сызлый, күңеле сыкрый. Әнә ул читлек эчендә, япа-ялгызы, хәтта читлекнең ишеге дә юк. Бер почмакта бөрешеп утыра. Менә ул караңгы, таш идәнле камерада ята. Янында күселәр йөгерешеп йөри. Кәримә тизрәк күзләрен ачып җибәрә, ямьсез уйлардан котылырга теләп, дерелдәгән кулларының юеш уч төпләре белән битен ышкый, бармак очлары белән чигәләрен уа. Ләкин бу гына ярдәм итәрлекме соң, ахырда кыз барыбер үксеп-үксеп сыгылып төшә...

Руслан Даулатовичның лекцияләре генә Кәримәне фани дөнья уйларыннан аерып тора шикелле. Шулар аша кыз бу болгавыр тормышны аңларга, танырга һәм, шуңарга таянып, үзе кереп адашкан «караңгы мәгарә»дән чыгу юлын эзләргә азаплана. Нинди генә бикле ишек булса да, барыбер кайдадыр, кемдәдер аның йозагын ача торган ачкыч, тылсымлы ачкыч булырга тиештер бит инде югыйсә! Шул ачкычны бик тә, бик тә кулга төшерәсе һәм... әнисен якты дөньяга чыгарасы килә иде кыз баланың.

Әлеге авыр уйларны Әнилнең яңгыравыклы тавышы бүлә:

– Руслан Даулатович, Вы наверняка знаете поговорку, которая гласит, что петух, может быть, хорошо кукарекает, но яйца всё-таки сносит курица.

Фото: Freepik.com

(Дәвамы бар.)