Нәбирә ГЫЙМАТДИНОВА. Мәхәббәттә гөнаһ бар (Повесть)

 1

«Нишләдең? Нишләдең? Нишләдең?!»

Мин карашымны каләм итеп тәрәзә пыяласына шушы сорауның җавабын язам… Язам да сызам, язам да сызам. Сыңар керфек какмаган төнге шәһәргә минем өзгәләнү-бәргәләнүләрем көлке югыйсә. Монда меңәрләгән адәм баласы сөя-сөеләдер, меңәрләгән адәм баласы йә ярын таба, йә югалтадыр. Әнә күпме таш йорт, күпме фатир… Ә Карасуда мин йөрәге зинданга ябылган бердәнбер мәхәббәт тоткыны идем. Ул авылда минем сыман берәү дә гыйшкыннан тилермәде. Әллә, Ходаем, шуның өчен үчләштеләр микән? Менә ничәнче мәртәбә берәм-берәм югары сыйныф кызларының шәүләсен күз алдыннан уздырам. Тик кемгә генә бармак төртсәм дә шикләндерә. Үзем кулларына сукмагач, гөнаһысыннан куркам, ди. Әмма кызларның кайсыдыр шырпы сызган бит инде! Һай, үз балаларымдай якын күргән үсмерләр миңа нинди явызлык белән түләде. Яшь-җилкенчәк ни-нәрсә аңлый соң?! Бу яратуны үзем ялварып, үзем теләнеп алдыммыни! Барысы да минем ихтыярдан тыш хәл ителде. Мин кырыс язмышымнан разый идем инде: табигать кануннары буенча, соңлаган хисләр белән соңлаган назлар бу елда да мине читләтеп үтәргә тиеш иде. Авылда җиләк сыман тәмле-татлы чибәр-сылулар хисапсыз иде, ләкин әллә капкаларны бутады, әллә күрәчәгем тартты — мәхәббәт нәкъ минем йөрәгемә шакыды…

«Сине авылдан сөрделәр мәллә?» Алдашырга өйрәнмәдем: мин коточкыч зур җинаять кылдым, мин аңнарымны җуеп яраттым. Әмма бу хакта иң якын сердәшләремә дә белгертү юк. Әүвәл үзем ул мәхшәр эчендә өр-яңадан яшәргә тиеш. Әле мин аңкы-миңке хәлдә: барысы да ватылды-уалды, кыскасы, дөньяларның асты өскә бергә укмашты. Тик аның исеменә генә җил-яңгыр тимәде. Аның исеме… Көтелмәгәндә генә кайдан пәйда булдың соң син, әй егет? Минем сукмагымда ялгыш кына эз салдың мәллә? Алай дисәң, адәм баласын язмышлар җитәкләп йөртә. «Син минем сукмагымны таптама, син минем юлымда буталма», — дип, кем кемне битәрли ала. Ә бит минем каядыр ашкынуларым тикмәгә генә булмаган икән! Алда, башлар югалтырлык маҗараларга юлыгасың, дисәләр, бәлки, мин урынымнан да кымшанмас, үземне йөз кадак белән кәнәфиемә кадаклап куяр идем. Ашкынулар хәерлегә түгел инде ул, мин, кырыкта кырыкка ярылган хатын, бу хакыйкатьне танырга тиеш идем. Ләкин бертөрлелек алҗыткан, тормышта нәрсәдер үзгәртәсе килә иде. Әйе, килә иде. Йөрәк кош сыман каядыр очарга талпынды. Кая? Үзе дә аңламады. Ә үзгәреш кирәк иде. Бүген үк кирәк иде. Югыйсә иртәгә яшәүнең бер мәгънәсе дә, бер кызыгы да калмас төсле. Әмма искеләрне яңартыр өчен, дөресрәге, җимереп-ишеп яңадан нигезен өяр өчен сәбәп кенә юк иде. Шушы адымымны, соңыннан үкенмәс өчен, «сәбәп» белән ныгытырга тиеш идем мин. Һәм ул үзе маңгае белән төртелде… Иске Татар бистәсендә сәнгать үрнәге саналган татар баеның агач йортын калын кесәлеләр бульдозер белән иштергәч, безне, өч гаиләне, Казан читенә күчерделәр. Киң такта баскычлардан йөгерә-йөгерә үскән кыз бала өчен шырпы тартмасы хәтле генә фатирда кысан иде, әлбәттә. Җитмәсә, куышым җиденче катта — биектә иде. Гүя аны бауга бәйләп күк белән җир арасына элгәннәр. Мин ул бүлмәне ничек тә сатып, берәр бистәдән агач йорт бөтәйтергә хыялланганда гына, авылдан әтинең апасы Мәүлидә килеп төште. Туп-туры мәктәпкә. Дәрес вакыты иде. Ул, нәкъ авылдагы кебек, рөхсәтсез-нисез генә сыйныф бүлмәсенең ишеген ачты да:

— Чүттин Әхмәдулла бай оныгы Диләрә мондамы? — диде һәм, Әби патша сыман, горур гына башын югары чөеп, өстәлгә табан теркелдәде. — Бак, Иске бистәдәге әбзи ызбасын кая илттегез?! Ник аны туздырдыгыз?! Җөзҗәшәрлек ие кана. Әбзи төсе җукмыни шылай, йа?!

Сорау арты сорау яудырган туганымны нишләтергә дә белмәдем. Сагынуымны белдереп, яратып кочакласам, ул гаепле: тәртип бозды, дәресемне өзде. Ачулансам, без ике иң якын туганнар бишбылтыр күрешмәгән. Ә балаларның әкият иленнән иңгән ак яулыклы, озын күлмәкле «капчыкка» исләре дә китмәде, алар бу тамашаны тиз генә үз файдасына борды: кемдер кәгазьдән самолет ясап очырды, кемдер кесә телефонын чәрелдәтте, кемдер күршесенең башына китап белән шапылдатты.

Мин кызардым-бүртендем һәм көтелмәгән кунакны җитәкләп коридорга чыктым.

— Дәрес бара, тугани апа. Әз генә көт инде, яме.

— Җук, көтмим! — диде карчык, кистереп. — Мине духтырларга җуллаганнар ие. Бүлнис капкасының келәсенә дә орынмадым мона. Чир өстәтеп җөрмим кана. Үзеңне бактым, хуп. Ызбаң да җук вакыт. Хуш, бәбкәч.

Тугани апаны аяк өсте генә озатсам да, ул үпкәләмәс иде. Әмма нәрсәдер мине аңардан аермаска тырыша: колагыма, туктат, туктат дип, тын белән өрә иде.

— Ашыкмале, тугани апа. Сиңа җитди сүзем бар. Дәрес хәзер тәмамлана ул.

Ни гаҗәп, пырдымсыз Мәүлидә әбием карышмады.

— Иту оланнарның сабагын җәт кенә очлат, — дип боергач, эскәмиягә чүгәләде.

Туганыма нинди мөһим сүз әзерләдем икән? — Табышмак. Бу мизгелдә мин ниндидер бер гайре табигый көчнең теләген үтим сыман. Ә ул үзе аңымда гына яши, аны реаль дөньяга күчерсәң, эреп таралырга тора. Ләкин мин бик нык хаталана идем. Карчыкның шәһәргә килүе дә, мәктәпкә сугылуы да юкка түгел. Мин әнә шулай күрәчәгемдә тамгаланган иң нечкә кыл — күпергә табан якынлаша идем…

Тугани апа фатирымны ошатмады. Төне буе ахылдады-ухылдады да, таң аткач еламсырап:

— Монда тагын ике көн җокласам, үләм, — диде. — Ташкапчык, ватый. Суларга һавасы да җук, — диде. Минем талчыккан йөз-кыяфәтемә күз сирпеп, чиремне дә билгеләде. — Җәп-җәш башыңнан үле-мүле җөрисең, бәбкәч. Дәрт-дәрманың шышы ташкала суыра, ватый, — диде.

— Якын-тирәдәге бистәдә берәр агач йорт сатылыр, бәлки, — дидем. Мәүлидә карчык ризасыз гына кашларын җыерды:

— Нәстәгә ул җорт сиңа, бәбкәч? Анау аулда хан тирмәсе! Апаеңны бүген-иртәгә Газраил кунакка дәшмәктә. Бакчамны да, мунчамны да, абзар-курамны да, шыл берәмлектән йортын да ай элгәре синең исемгә җаздырттым, бәбкәч. Духтырлар «чирең алайдыр-болайдыр» дигәч, җәт кенә эшләп аттым кыягазларын. Оланшакка сабак укытырга мәптеге дә өр-җаңа анау.

— Әй, юк-бар такылдама инде, тугани апа! Син тап-таза әле, — дидем.

Әйтерсең туксанны тутырып, йөзенче яшенә үрмәләгән карчыкка үлем турында кузгатырга иртәрәк иде.

— Монау син кайт та мал-мөлкәтне миннән кабул итеп ал, бәбкәч, — диде карчык. — Җат нигез түгел, атаң уйнап үскән җорт.

Туганымны рәнҗетмәс өчен генә «ярар» дидем. Авыл кечкенәдән үк минем дошманым булды. Җәйге ялларымда шунда болганмас өчен мин кыш айларында ук мең хәйлә корам, әмма әти бердәнбер иркә кызын, үкертеп елатып, Карасуга илтеп ыргыта, һәм бу әсирлекнең азагы аяк-кул сындырулар, баш ярылулар белән тәмамлана иде. Хак, соңыннан табигатьнең матурлыгы күзгә чалына башлагач, җиләкле аланнар, төрле төсләр белән бизәлгән чуар күбәләкләр, алтын сибелгән арыш-бодай басулары, чишмә буйлары бик-бик сагындыра, күңел яңадан шул манзара-күренешләрнең кабатлануын тели, тик ул теләк теләк булудан ары узмады. Чөнки Карасудан мәңгегә биздергән вакыйганың кайтавазы бөтен истәлек-хатирәләрне күмеп ташлады. Нинди гарьлек, миңа клубтан көн саен чабата Шәпәй малае Илдус тагыла иде. Ничек җөрьәт итте икән, ничек?! Мин — абруйлы университет талибәсе, ә ул — фермада ат караучы. Алай гынамы, авылда Илдус егет мыскылы санала, аңа кызлар исеме белән дә эндәшми, үзенең алдында ук «Ат тизәге» дип үрти иде. Менә шушы «тизәк» иң кәттә шәһәр кызына гыйшык тотсын инде, йә!

Мин аны бер кудым, ике кудым, өч кудым. Бәгыренә кадалырлык иң усал сүзләр белән чәнечтем.

— Фу, синнән ат исе аңкый! Фу, син тирескә буялгансың, ахры, бөтен урам сасыды.

Әй пычак тел, пычак тел! Кисте-телде, кисте-телде, ә моңа — «тизәк»кә — бу мыскыллауларны тыңлау рәхәт булды микән, егет, күктәге йолдызларны маңгае белән сөзеп, тик өскә карап елмая гына иде. Шул хәлләрдән соң Карасудан гайрәтем чикте. Авыл, дисәләр, ул ат исе сеңгән Илдус кыяфәтендә гәүдәләнеп чиркандыра торган булды.

— Илдус исәнме, тугани апа?

— Кайсы Илдус?

— Аның кушаматы Ат тизәге иде бугай.

— А-а, ватый кемне сүлисең икән. Капыл гына аулны ташлады ул олан. Шуннан бер-бер артлы атлары да үлде. Малларны Шәпәй малае күек оста караучы җуктыр ие Карасуда. Атка, бәбкәч, үзгә тәрбия кирәк. Ашату да, кул җомшаклыгы да.

Туганымны авылына озаткач, атна-ун көн аңгыраеп йөрдем. Аның исән килеш йортын миңа яздыртуы башыма сыймый иде. Менә сиңа мәзәк карчык! Сеңлесен Карасуга кайтып яшәр дип өметләнә микән? Бүгенге авыл нинди икән ул? Шәһәр сәгать саен үзгәрә, ә Карасуда нинди яңалыклар бар? Мәктәбе зурмы? Укучы балалар ничәү? Ниһаять, Мәүлидә апамны табиблар нәрсә дип Газраил белән өркетә?

Бу бәйләнчек уйлардан котылу юк иде. Беркөнне ялымда сәяхәткә киттем. Автобус Карасу уртасында туктаса да, басу кырыенда ук төшәсе иттем. Сап-сары бодай кыры мичтә пешкән күмәчне хәтерләтә. Сабагыннан тотып, бер башакны учыма игән идем, яңгыр тамчылары кебек бөртекләр чәчрәде.

Авыл башында йоны сирәкләнгән карт кына эт каршы алды. Һәм, койрыгын моңсу салындырып, артымнан иярде. Беренче урам тып-тын иде. Нигәдер ул миңа бик киң күренде. Элек тар иде, без, бала-чага, качышлы уйнаганда аңа сыймыйча, язгы ташкын төсле, басуга җәелә идек.

Эт белән култыклашып туганымның капка төбенә җиттек. Ул, хуҗа сыман, алгы тәпиләре белән капканы этте. Карчык тыштан өйалды ишеген тоткасы шомарып беткән кәкре таягы белән терәткән иде. Авылда иң ышанычлы «йозак»! Эт, моңсу койрыгын ике-өч мәртәбә болгагач, эшем эшләнде дигәндәй, буе белән җиргә сузылды. Ишегалдында билдән үлән үскән. Әй, исәр дә инде мин: шунда ятып туп кебек тәгәрисем килә! Сиздермичә генә балачак җанымны кытыклый. Авылны яратмаган идем шу-ул… Юньсез Илдус. Ник озаткан ул, йә? Әнә үзе дә шәһәргә олаккан, ди. Кинәт гармун күреге ыңгырашкандай капка шыгырдады. Үлән арасында чыкырдашкан чикерткәләргә ачуланып әле бер, әле икенче колагын шомрайткан эт нигәдер өрмәде, иренеп кенә күзен ачты да кире йомды. Галошларын чыштыр-чыштыр сөйрәтеп ишегалдына кергән карчыкны мин танымадым. Ул карачкы кебек әкәмәт кыяфәттә иде: таяк төсле ябык гәүдәле, баш түбәсенә, бу ябыклыгын тагын да купайтып, каз оясы хәтле бүрек чәпәлгән.

Карчык миннән ятсынмады, хәтта исемем белән эндәшеп, корыган агач ботакларына охшаган бармакларын учыма сонды:

— Арумы, Диләрә бәбкәч? Мәйтәм, Актырнак басуга табан теркелдәде, кыз кайта, мәйтәм, күршекәем этенә кушып калдырды инде сине каршыларга, ватый. — Әби нәкъ туганым кебек көйләп- җырлап сөйли иде. — Ызбага уз, Диләрә бәбкәч. Әмма әрбер үз урынында. Күршекәемнең җортындагы чүп үләненә дә тимәделәр. Аның рухыннан курыкты җәш-җилкенчәк, ватый.

Таякка үрелгән кулымны куырдылармыни, әллә нишләдем.

— Әллә, тугани апа… әллә? — дидем дә хәлсезләнеп җиргә чүмәштем. Карчык агач бармаклары белән аркамнан сыйпады.

— Үләргә җаткан төшеннән капыл торып калага җөгерде, мәрхүмә. Диләрә бәбкәчне эзлим, дир, васыятемне әтәм, дир. Шуннан кайтты да әҗәлетдингә тапшырылды, ватый. Урынын җәннәттә әйләсен, Ходай. Җакшы кеше ие. Кая, бәбкәч, син мине төсмерләдеңме суң? Сәрбиназ әбкәең мин, уң җак күршегез. Минем пич ташында тәгәрәткән кәлҗемәләремне җаратадыр иең син. Хәзер газ дигән әкәмәт бездә, бәбкәч. Андаен кәлҗеләр җук.

Газраил, тугани апа, Сәрбиназ әбкәй, кәлҗемә — барысы да башымда буталды. Минем инде кулым гына түгел, йөрәгем дә пешә иде. Исән чагында карт апам белән туганлык җепләрен ялгап, аралашып- күрешеп яшәмәдем мин. Шуңа күрә аның үлеме дә тетрәндермәскә тиеш кебек иде. Ә нигәдер алай булып чыкмады: бу хәбәрдән эчем-тышым елый иде. Ай тугани апа, тугани апа! Мин хәзер генә үземнең дөм ятим икәнемне аңладым. Үзем белән бергә яралган кимчелегемнән дә хурландым: мин — ташкурчак, миндә хис тә, наз да, җылы да юк. Ир-ат халкы, күрәсең, шуларны сизеп миннән тайчынадыр. Кичер, тугани апа, кичер, бәгырем!

Түбәсенә «каз оясы» чәпәгән карчык юатмады. «И Алла, и Алла» дия-дия ботак-бармаклары белән җилкәмнән сыпыргалагач, капкага юнәлде. Ул нәрсәдер әйтте бугай, тик аның соңгы сүзе генә колакка бәрелде.

— Әбкәче вафатыннан шат Актырнак ашамый, бәбкәч.

Юлда капкалармын дип, сумкама тавык казылыгы төреп тыккан идем. Күчтәнәчемне этнең савытына ташладым. Бичара, ят ризыкны өнәмәде, иснәде дә, борыны кытыкланып, өч тапкыр төчкерде. Хуҗабикәсе белән бергә картайган хайван да дөньядан туйган, ул да үләргә җыена кебек. Ә хәзер эт ялгызлыгымны бүлешердәй бердәнбер җан иясе иде. «Актырнакка җүнлерәк әйбер ашатырга кирәк! Ашатырга кирәк!» — Ничектер шушы уй, хәсрәтемне кысрыклап, күңелемә оялады. Йомшарган гәүдәмне сөйрәп өйгә кердем. Монда бөтенесе дә элеккечә иде. Дивар кырыенда күпертелгән мендәрләр өелгән сиртмәле тимер карават, тәрәзә буенда шакмаклы ашъяулык җәелгән өстәл… Тирәсенә аллы-гөлле корама чүпрәкләрдән тегелгән япмалы урындыклар… Тугани апа иртән үк утын ягып утлы күмерендә коймак чыжлаткан ак мич кенә сүтелгән. Эре чәчәкле чаршаулар да асылмалы болын төсле. Ишек башында борынгы «Аятел Көрси». «Җеннәрне куа», — дия иде тугани апа.

Тәрәзәләре урамга баккан алгы бүлемтектә һәммәсе дә балачагымның шаһитлары иде. Дивардагы агач рамнарда минем газизләремнең сурәте: бабай белән әби, әти белән әни һәм иң азакта мин — иркә кызчык… Мин елыйм, ә алар су тамчылары бөркегәндәй җем-җем итә. Тугани апа исәндер кебек. Олы тауда кәҗәсенә үлән чемчендерәдер кебек. Могҗизага өметләнгәндәй, суыткычның ишеген тарттым. Чынлап та, таш савытта тум-тулы кәҗә сөте иде. Өстендә сап-сары каймак. Мин аны Актырнакка чыгарып салдым. Әй, ялмаштырды да борынын янә җиргә төртте. Аның кайгысы минем белән чагыштырганда йөз өлеш куәтлерәк иде. Мин моңарчы тугани апасыз гына яшәдем. Ходай кушса, тагын яшәрмен, ә хайван, хуҗасына тугры хайван нишләр? Һәм мин аны хәзер кая куйыйм? Сәрбиназ карчыкның капкасына бәйлимме? Йорт васыять ителгән дип бу авылда кем төпләнә әле?! Туганымның ызбасын сатсам — хуш, сатмасам… барыбер хуш. Кичер инде, апам, кичер. Мин үз уйларымда үзем үк чәбәләнеп беттем бугай. Ә мәрхүмәнең хуҗалыгына тел-теш тидерерлек түгел: ул төзек-бөтен иде. Һәр почмактан шук балачагым чыркылдап көлә сыман. Әмма хатирәләрнең гел башына сугам: бергә уйнап үскән кызлар-малайлар, һәм, ниһаять, ат исе аңкыган Илдус миндә — шәһәр иркәсендә — барыбер сагыну хисләре уятмас шикелле. Әллә нинди идем шул мин, әллә нинди сәер зат идем!

Кичкырын Сәрбиназ карчык хәл белеште, ә иртән төне буе йокламаган мин бичараны эт һау-һаулап уятты. Башта кайда икәнемне төшенмәдем, кичәге маҗараларны хәтердән сөрткәндәй, бер мизгелгә онытып тордым. Чү, мин авылда, мин тугани апа өендә… Капкада исә кеше бар. Халатымны гына киеп болдырга чыктым. Ниндидер хатын, эттән өркеп, баганага елышкан иде.

— Тими ул, керегез, — дидем иртәнге салкынча һавадан иснәнеп. — Тик менә тугани апа… Юк бит инде.

— Ә минем синдә иде йомыш, Диләрә. — Хатын эткә кырын карый-карый болдырга менде. — Үз итеп эндәшәм, ачуланма берүк. Мәүлидә абыстай сине зерә ярата иде. Карасуга укытырга кайта бәбкәчем, урын әзерлә, дип тинтерәтте соңгы көннәрдә. Рәхим ит, бездә вакансия…

— Юк, юк! — Мин әрсез кунакны ярты сүздән бүләргә ашыктым. — Минем авыл мәктәбендә укытасым юк! Әллә Сез мәктәп директорымы?

— Үзе идем шул. Сәвия мин. Җәйге лагерьның җитәкчесе кичә генә вакытыннан алдарак бәбиләде. Аңа алмашка укытучы кирәк иде.

Директор хатынның тел төбе аңлашылды. Мин тагын:

— Юк, — дидем. Бу иртәдә минем ише кәефсез бикәгә «юк» сүзе бик ошый иде.

— Лагерь урман аланында, зерә матур җирдә. Янәшәдә генә күл. Ярдәмгә физкультура укытучысы белән рәсемнеке була. Хет өч көнгә, ә?

Өч көн… Әле мин авыл белән исәп-хисап ясый-ясый бераз тоткарланырмын бугай.

— Ничәнче сыйныф?

— Унынчылар, — диде шатланып. — Гел кызлар гына. Унсигездә. Аланда куныштан, билгеле. Рәхмәт, Диләрә. Чәйләгәч, җыенып мәктәпкә килерсең.

(Дәвамы бар).

Фото: freepik.com